Het Colosseum in Rome is zonder twijfel het beroemdste amfitheater uit de Romeinse oudheid. Maar het was zeker niet het enige.
Overal in het Romeinse Rijk bouwden de Romeinen enorme arena’s voor gladiatorengevechten, dierengevechten, executies en andere publieke spektakels. Van Spanje tot Tunesië en van Kroatië tot Zuid-Italië ontstonden amfitheaters die duizenden toeschouwers konden ontvangen.
Sommige zijn vandaag nauwelijks meer dan een paar stenen in het landschap. Andere zijn juist spectaculair goed bewaard gebleven.
En soms zijn de exemplaren buiten Rome zelfs interessanter dan het Colosseum.
In dit artikel reizen we langs tien van de spectaculairste Romeinse amfitheaters buiten Rome.
1. El Jem – Tunesië
Als je het Colosseum indrukwekkend vindt, wacht dan tot je El Jem ziet.
Midden in Tunesië staat een gigantisch Romeins amfitheater dat in veel opzichten nauwelijks onderdoet voor zijn beroemde tegenhanger in Rome.
Het amfitheater werd rond 238 na Christus gebouwd in de Romeinse stad Thysdrus. Het kon naar schatting ongeveer 35.000 toeschouwers ontvangen en meet ongeveer 148 bij 122 meter. UNESCO noemt het een van de grootste amfitheaters ter wereld.
En dan komt het mooiste:
Het staat vrijwel vrij in het landschap.
Geen moderne wolkenkrabbers eromheen. Geen enorme stad die het monument overschaduwt.
Je ziet een enorm ovaal stenen bouwwerk dat boven de omgeving uitsteekt.
Bijna een tweede Colosseum
El Jem werd duidelijk geïnspireerd door het Colosseum, maar is geen exacte kopie.
De buitengevel bestaat uit verschillende niveaus met arcades. Binnen zijn grote delen van de tribunes, de arena en de ondergrondse gangen bewaard gebleven. UNESCO noemt juist de ondergrondse infrastructuur en het podium bijzonder goed bewaard.
Je kunt daardoor niet alleen rond het gebouw lopen, maar ook afdalen naar de ruimtes onder de arena.
Daar wordt het verhaal ineens veel tastbaarder.
Hier werden gladiatoren en dieren voorbereid voordat ze de arena in gingen.
Waarom is El Jem zo spectaculair?
Omdat je hier misschien wel het beste kunt ervaren hoe indrukwekkend een groot Romeins amfitheater buiten Rome kon zijn.
Het is bovendien een UNESCO-werelderfgoedlocatie.
Hoogtepunt: het enorme gebouw en de goed bewaarde ondergrondse ruimtes.
2. Arena van Verona – Italië
Midden in het historische centrum van Verona staat een van de best bewaarde Romeinse amfitheaters ter wereld: de Arena van Verona.
Het gebouw dateert uit de eerste eeuw na Christus en kon in de oudheid naar schatting ongeveer 30.000 bezoekers ontvangen.
Tegenwoordig is de Arena nog steeds een plek waar tienduizenden mensen samenkomen.
Alleen zijn de spektakels veranderd.
In plaats van gladiatoren vinden hier vooral grote opera’s en concerten plaats.
Een amfitheater dat nog leeft
Dat maakt Verona uniek.
Je kijkt niet alleen naar een archeologisch monument.
Je kijkt naar een gebouw dat na bijna tweeduizend jaar nog altijd wordt gebruikt waarvoor het oorspronkelijk bedoeld was: grote publieke voorstellingen voor een enorm publiek.
De buitenste ring is gedeeltelijk verdwenen, maar grote delen van de constructie zijn nog indrukwekkend intact.
Wanneer je in de arena staat en naar de tribunes kijkt, wordt duidelijk hoe goed de Romeinen nadachten over zichtlijnen en publieksstromen.
Een bijzondere geschiedenis
De Arena van Verona werd in de middeleeuwen en later voor verschillende doeleinden gebruikt. Toch bleef de kern van het Romeinse gebouw behouden.
Vandaag behoort het tot de bekendste monumenten van Verona.
Hoogtepunt: een avondvoorstelling in een bijna tweeduizend jaar oud Romeins amfitheater.
3. Pula Arena – Kroatië
Aan de Adriatische Zee ligt een van de meest fotogenieke Romeinse amfitheaters: de Arena van Pula.
De stad Pula was in de Romeinse tijd een belangrijk centrum in Istrië. Het amfitheater werd in de eerste eeuw gebouwd en behoort volgens de officiële Arena-organisatie qua omvang tot de grootste bewaard gebleven amfitheaters van het Romeinse Rijk.
Wat Pula bijzonder maakt, is vooral de buitenkant.
Een bijna complete Romeinse gevel
Terwijl bij veel amfitheaters grote delen van de buitengevel verdwenen zijn, staat bij Pula een enorm deel van de monumentale buitenmuur nog overeind.
De meerdere niveaus met stenen bogen geven een uitstekend beeld van hoe een Romeins amfitheater er oorspronkelijk moet hebben uitgezien.
En dan is er nog de locatie.
Het amfitheater ligt vlak bij de Adriatische Zee en vormt een opvallend onderdeel van het moderne stadsbeeld.
In de Romeinse tijd lag de arena buiten de stadsmuren; tegenwoordig is de stad er helemaal omheen gegroeid.
Vier torens
Een bijzonder kenmerk van Pula zijn de vier hoekachtige torens die onderdeel uitmaken van de constructie. Het is een van de opvallendste kenmerken van het monument.
Tegenwoordig worden er concerten, festivals en andere evenementen gehouden.
Hoogtepunt: de vrijwel complete monumentale buitengevel.
4. Amfitheater van Nîmes – Frankrijk
Als je wilt weten hoe een Romeins amfitheater er oorspronkelijk ongeveer uitzag, is Nîmes een van de beste plaatsen om naartoe te gaan.
De arena werd aan het einde van de eerste eeuw gebouwd en heeft een indrukwekkende ovale vorm met meerdere niveaus van arcades.
Het gebouw staat midden in het moderne Nîmes.
En dat is eigenlijk verbazingwekkend.
Bijna compleet
De buitengevel is uitzonderlijk goed bewaard gebleven. Het monument heeft een lengte van ongeveer 133 meter en een breedte van ongeveer 101 meter.
Binnen zijn de tribunes en gangen nog goed herkenbaar.
Je kunt hier daardoor veel beter dan bij veel andere amfitheaters begrijpen hoe bezoekers zich door het gebouw bewogen.
Waar kwamen ze binnen?
Hoe bereikten ze hun zitplaatsen?
Hoe werden de verschillende delen van het publiek van elkaar gescheiden?
De architectuur geeft daar nog altijd aanwijzingen voor.
Nog steeds een arena
Net als in Arles en Verona heeft ook Nîmes een moderne functie.
De arena wordt gebruikt voor evenementen en grote voorstellingen.
Dat levert een merkwaardige combinatie op: een Romeins gebouw dat ooit gladiatorenspelen organiseerde en tegenwoordig opnieuw duizenden mensen ontvangt.
Hoogtepunt: de uitzonderlijk complete buitengevel.
5. Amfitheater van Arles – Frankrijk
Op ongeveer een halfuur reizen van Nîmes ligt nog een indrukwekkend Romeins amfitheater: dat van Arles.
Het werd rond 90 na Christus gebouwd en kon meer dan 20.000 toeschouwers ontvangen. Het maakt deel uit van het UNESCO-werelderfgoed van Arles.
Maar Arles heeft iets wat veel andere amfitheaters niet hebben.
Een middeleeuwse vesting
Na het einde van de Romeinse tijd werd de arena niet simpelweg verlaten.
In de middeleeuwen veranderde het amfitheater in een soort versterkte nederzetting. Huizen werden binnen de muren gebouwd en er verschenen verdedigingstorens.
Een deel van die middeleeuwse geschiedenis is nog altijd zichtbaar.
Dat betekent dat je hier eigenlijk twee monumenten in één ziet:
een Romeins amfitheater én een middeleeuwse vesting.
Later werden de huizen verwijderd en werd de Romeinse structuur opnieuw zichtbaar gemaakt.
Vandaag
Ook Arles wordt nog steeds gebruikt voor evenementen.
Het gebouw heeft daarmee een geschiedenis van bijna tweeduizend jaar waarin het steeds opnieuw een centrale plaats in het stadsleven heeft gehad.
Hoogtepunt: de Romeinse arena met de middeleeuwse torens erbovenop.
6. Amfitheater van Capua – Italië
Een van de interessantste amfitheaters van Italië ligt niet in Rome, maar bij Santa Maria Capua Vetere, het oude Capua.
Het amfitheater was enorm.
Met afmetingen van ongeveer 170 bij 140 meter behoorde het tot de grootste van de Romeinse wereld.
Maar zijn belangrijkste claim to fame is misschien wel dat het ouder is dan het Colosseum en een belangrijke inspiratie vormde voor latere monumentale amfitheaters.
De stad van Spartacus
Capua is bovendien verbonden met een van de beroemdste figuren uit de Romeinse geschiedenis: Spartacus.
De gladiatoropstand van Spartacus begon in 73 voor Christus in een gladiatorenschool in Capua.
Het huidige amfitheater dateert echter uit een latere periode. Het werd in de keizertijd gebouwd en verving eerdere voorzieningen.
Toch maakt de associatie met de gladiatorenwereld Capua bijzonder fascinerend.
Gigantische constructie
Het amfitheater had meerdere verdiepingen en een enorme ondergrondse infrastructuur.
Hoewel het monument tegenwoordig veel minder compleet is dan El Jem, kun je nog altijd de enorme schaal herkennen.
Je staat hier bovendien op een plek waar gladiatorenspelen een belangrijke rol speelden in het sociale leven van de regio.
Hoogtepunt: de enorme afmetingen en de associatie met de gladiatorenschool van Capua.
7. Amphitheatrum Flavium van Pozzuoli – Italië
Vlak bij Napels ligt een andere gigantische arena: het Flavische amfitheater van Pozzuoli.
Het werd gebouwd onder de Flavische keizers en is qua omvang een van de grootste amfitheaters uit de Romeinse wereld.
De locatie is bijzonder.
Pozzuoli was in de Romeinse tijd een belangrijke havenstad en commercieel centrum.
Het amfitheater weerspiegelt die rijkdom.
Onder de arena
Het meest indrukwekkende onderdeel bevindt zich misschien wel onder de grond.
De ondergrondse ruimtes zijn op verschillende plaatsen nog goed zichtbaar.
Hier werden dieren, materialen en deelnemers aan de spektakels voorbereid.
Het systeem laat zien hoe ingewikkeld een Romeins amfitheater eigenlijk was.
De arena die het publiek zag, was slechts het bovenste gedeelte van een enorme machine.
Een verborgen gigant
Pozzuoli wordt door veel toeristen overgeslagen ten gunste van Pompeï en Herculaneum.
Dat is jammer.
Want wie geïnteresseerd is in Romeinse architectuur krijgt hier een enorm amfitheater te zien dat duidelijk maakt hoe groot en rijk deze regio in de oudheid was.
Hoogtepunt: de ondergrondse infrastructuur onder de arena.
8. Amfitheater van Mérida – Spanje
Mérida is een van de beste bestemmingen in Europa voor iedereen die geïnteresseerd is in Romeinse geschiedenis.
De stad werd in 25 voor Christus gesticht als Augusta Emerita en groeide uit tot de hoofdstad van Lusitania.
Daarbij hoorde natuurlijk ook een amfitheater.
Het amfitheater van Mérida werd gebouwd rond het begin van de eerste eeuw na Christus en lag vlak naast het beroemde Romeinse theater.
Een Romeins entertainmentcomplex
Dat is een van de leukste aspecten van Mérida.
Je kunt op één archeologische locatie meerdere vormen van Romeins vermaak zien.
Het theater was bedoeld voor toneelvoorstellingen.
Het amfitheater voor spektakels zoals gladiatorengevechten en dierengevechten.
De twee gebouwen lagen naast elkaar en vormden samen een soort entertainmentdistrict.
Mérida heeft bovendien nog een Romeins circus, aquaducten, een brug en andere monumenten.
UNESCO beschouwt de stad als een uitzonderlijk voorbeeld van een Romeinse provinciale hoofdstad.
De gladiator als stadsentertainment
In het amfitheater kun je nog altijd de arena en delen van de tribunes herkennen.
Wanneer je vervolgens naar het naastgelegen theater loopt, krijg je een goed idee van hoe belangrijk publieke voorstellingen waren in een Romeinse stad.
Hoogtepunt: het amfitheater in combinatie met het aangrenzende Romeinse theater.
9. Amfitheater van Italica – Spanje
Net buiten Sevilla ligt Italica, een Romeinse stad die vooral bekend is geworden door haar indrukwekkende mozaïeken en enorme amfitheater.
De stad werd al in 206 voor Christus gesticht en kreeg later een nieuwe bloeiperiode onder keizers Trajanus en Hadrianus.
Het amfitheater is gigantisch.
Een arena voor duizenden toeschouwers
Het monument behoorde tot de grootste amfitheaters van het Iberisch schiereiland.
Wat vooral opvalt, is de enorme omvang van de arena en de nog herkenbare ondergrondse constructies.
Je kunt hier afdalen en zien hoe de infrastructuur onder de arena was georganiseerd.
Het is precies het soort plek waar je beseft dat gladiatorenspelen niet zomaar spontane gevechten waren.
Er was een complete logistiek nodig.
Dieren moesten worden aangevoerd.
Gladiatoren moesten worden voorbereid.
Personeel moest zich door het gebouw kunnen bewegen.
En duizenden toeschouwers moesten hun plaats kunnen vinden.
Een bijzondere sfeer
Italica ligt buiten de moderne stad en voelt daardoor veel meer als een archeologische ontdekking dan bijvoorbeeld de Arena van Verona.
De beroemde mozaïeken van Italica maken een bezoek bovendien extra bijzonder.
Hoogtepunt: de enorme arena en de goed herkenbare ondergrondse constructies.
10. Amfitheater van Pompeï – Italië
We eindigen met een van de oudste bewaard gebleven Romeinse amfitheaters: dat van Pompeï.
Het werd rond 70 voor Christus gebouwd en is daarmee ouder dan het Colosseum.
Dat alleen al maakt het bijzonder.
Maar de echte kracht van Pompeï is dat het amfitheater onderdeel is van een complete Romeinse stad die door de uitbarsting van de Vesuvius in 79 na Christus werd bedolven.
UNESCO beschrijft Pompeï als een uitzonderlijk voorbeeld van een Romeinse stad die door de uitbarsting werd geconserveerd.
De stad die werd stilgezet
Wanneer je het amfitheater bezoekt, kun je daarna door de straten van Pompeï lopen.
Je ziet woningen.
Winkels.
Badhuiscomplexen.
Tempels.
Tavernes.
En uiteindelijk de arena.
Daardoor begrijp je beter hoe het amfitheater onderdeel was van het dagelijks leven.
Het was geen geïsoleerd monument.
Het was een plek waar inwoners van de stad naartoe gingen voor publieke spektakels.
Een van de oudste
Het amfitheater van Pompeï is bovendien architectonisch belangrijk omdat het tot de vroegste grote permanente amfitheaters behoort.
Het laat zien hoe de vorm van het Romeinse amfitheater zich ontwikkelde voordat het Colosseum zijn definitieve monumentale vorm kreeg.
Hoogtepunt: de combinatie van een vroeg amfitheater met de uitzonderlijk goed bewaarde stad eromheen.
Welke is het indrukwekkendst?
Dat is natuurlijk persoonlijk.
Maar als we de tien naast elkaar leggen, springen een paar kandidaten eruit.
| Amfitheater | Land | Waarom bijzonder? |
|---|---|---|
| El Jem | Tunesië | Gigantisch en uitzonderlijk compleet |
| Verona | Italië | Nog altijd in gebruik |
| Pula | Kroatië | Bijzonder goed bewaarde buitengevel |
| Nîmes | Frankrijk | Een van de compleetste Romeinse arena’s |
| Arles | Frankrijk | Romeins amfitheater én middeleeuwse vesting |
| Capua | Italië | Enorme afmetingen en gladiatorengeschiedenis |
| Pozzuoli | Italië | Indrukwekkende ondergrondse infrastructuur |
| Mérida | Spanje | Onderdeel van een compleet Romeins stadslandschap |
| Italica | Spanje | Gigantische arena met ondergrondse ruimtes |
| Pompeï | Italië | Een van de oudste en onderdeel van een complete Romeinse stad |
Welk amfitheater lijkt het meest op het Colosseum?
Als je vooral zoekt naar een monument dat qua uitstraling doet denken aan het Colosseum, zijn El Jem, Pula en Nîmes de beste kandidaten.
El Jem is misschien wel de meest spectaculaire verrassing.
Het monument is enorm en heeft een indrukwekkende monumentale gevel. UNESCO noemt het een van de meest geslaagde voorbeelden van Romeinse amfitheaterarchitectuur en benadrukt dat het qua concept duidelijk op het Colosseum is geïnspireerd.
Pula is vervolgens bijzonder vanwege de vrijwel complete buitengevel.
Nîmes blinkt uit door de goede staat van bewaring.
Welk amfitheater is het best bewaard?
Ook hier is één winnaar moeilijk aan te wijzen, omdat ‘best bewaard’ verschillende dingen kan betekenen.
Wil je vooral een complete buitengevel, dan is Nîmes een van de absolute toppers.
Wil je een monument dat bijna vrijstaand en indrukwekkend compleet in het landschap staat, dan is El Jem moeilijk te overtreffen.
Wil je een amfitheater dat nog steeds als evenementenlocatie functioneert, dan zijn Verona, Nîmes en Arles bijzonder.
En wie vooral de ondergrondse infrastructuur wil zien, moet kijken naar El Jem, Pozzuoli en Italica.
De mooiste route langs Romeinse amfitheaters
Je kunt deze monumenten bovendien uitstekend combineren tijdens verschillende reizen.
Route door Zuid-Europa
Pompeï → Pozzuoli → Capua → Verona → Pula
Dit is een fantastische route voor liefhebbers van Romeinse architectuur.
Je begint bij een van de oudste grote amfitheaters en eindigt aan de Adriatische Zee.
Route door Zuid-Frankrijk en Spanje
Nîmes → Arles → Mérida → Italica
Hier combineer je enkele van de best bewaarde arena’s van West-Europa met Romeinse theaters, aquaducten en complete archeologische steden.
Route door Tunesië
El Jem → Thysdrus → Carthago
Voor wie verder wil kijken dan Europa is Tunesië misschien wel een van de interessantste bestemmingen.
El Jem laat zien hoe indrukwekkend Romeinse architectuur in Noord-Afrika kon zijn.
Waarom bouwden de Romeinen zoveel amfitheaters?
Het amfitheater was veel meer dan een plek voor gladiatorengevechten.
Het was een plaats waar de Romeinse samenleving samenkwam.
De keizer, lokale bestuurders en rijke burgers konden er hun vrijgevigheid tonen.
Voorstellingen konden worden gebruikt om politieke loyaliteit te versterken.
En voor de gewone bevolking waren de spektakels een belangrijke vorm van ontspanning.
Daarom verschenen amfitheaters door het hele Romeinse Rijk.
Niet alleen in Rome.
Ook in provinciale steden moesten inwoners kunnen deelnemen aan de cultuur van het Romeinse Rijk.
Dat verklaart waarom je vandaag nog arena’s vindt in Spanje, Frankrijk, Kroatië, Tunesië en zoveel andere delen van het voormalige rijk.
Het Romeinse Rijk was groter dan het Colosseum
Dat is misschien wel de belangrijkste conclusie wanneer je deze tien amfitheaters bezoekt.
Het Colosseum was het beroemdste amfitheater van het rijk, maar de traditie die erachter zat was overal aanwezig.
In Pula aan de Adriatische Zee.
In El Jem in Noord-Afrika.
In Italica bij Sevilla.
In Nîmes en Arles in Zuid-Frankrijk.
In Pompeï aan de voet van de Vesuvius.
Al deze plaatsen vertellen hetzelfde grotere verhaal: Romeinse cultuur en architectuur werden over een enorm gebied verspreid.
En het mooie is dat veel van die arena’s nog steeds overeind staan.
Sommige zijn ruïnes.
Sommige worden nog gebruikt.
Sommige liggen midden in moderne steden.
Andere staan vrijwel alleen in het landschap.
Maar allemaal geven ze je de mogelijkheid om even terug te stappen naar de wereld van de Romeinen.
En soms is daarvoor helemaal geen reis naar Rome nodig.