12
Wanneer we aan het Romeinse Colosseum denken, zien we meestal gladiatoren, brullende leeuwen en tienduizenden toeschouwers. Maar onder de houten vloer waarop die spektakels plaatsvonden, lag een verborgen wereld: een netwerk van gangen, kamers, liften en technische installaties dat de spelen mogelijk maakte.
Dit ondergrondse complex staat tegenwoordig bekend als het hypogeum — een woord dat afkomstig is uit het Grieks en zoiets betekent als ondergrondse ruimte. Het was niet zomaar een kelder. Het functioneerde als een combinatie van backstage, dierenverblijf, werkplaats en technisch controlesysteem voor een van de grootste spektakels van de Romeinse wereld.
Archeologisch onderzoek laat zien hoe ingenieurs en arbeiders mensen, dieren en decorstukken vanuit de duisternis naar de arena konden brengen. Voor de toeschouwers moest het soms lijken alsof dieren en rekwisieten plotseling uit de aarde verschenen.
Parco archeologico del Colosseo+2
In dit artikel ontdekken we hoe de gangen werden gebouwd, wie er werkte, hoe de liften functioneerden en welke geheimen de ruïnes vandaag nog prijsgeven.
1. Hoe zag de ondergrondse wereld eruit?
8
Het hypogeum lag direct onder de arena. De ruimte bestond uit een centraal gangengebied met zijgangen en kleinere ruimten. De gangen verdeelden het complex in werkzones, zodat mensen, dieren en materiaal konden worden voorbereid en verplaatst zonder dat alles boven de grond zichtbaar was.
Volgens het Archeologisch Park van het Colosseum zijn tegenwoordig veertien gangen zichtbaar, gerangschikt aan weerszijden van een grote centrale doorgang. Het geheel besloeg ongeveer een halve hectare. De ondergrondse structuur die we nu zien, is het resultaat van verschillende bouw- en verbouwfasen.
Parco archeologico del Colosseo+1
Stel je de omgeving voor:
- Smalle en bredere gangen, waar personeel zich tussen de voorbereidingen door bewoog.
- Ruimten waarin dieren of benodigdheden konden worden klaargezet.
- Verticale schachten waardoor platforms omhoog konden worden gehesen.
- Openingen en verbindingen met de arena boven.
- Afvoeren en waterkanalen die hielpen het complex droog te houden.
Het was waarschijnlijk lawaaierig, druk en soms gevaarlijk. Dieren moesten worden beheerst, zware lasten moesten worden verplaatst en de verschillende onderdelen van een voorstelling moesten op het juiste moment klaarstaan.
Belangrijk: het hypogeum was geen modern, volledig mechanisch systeem. De techniek werkte grotendeels met hout, touwen, katrollen, lieren en menselijke spierkracht.
2. Wanneer werden de ondergrondse gangen gebouwd?
De bouwgeschiedenis is interessant, omdat de ondergrondse ruimten niet in hun huidige vorm vanaf het allereerste begin aanwezig waren.
Rond 70–80 na Christus: de bouw van het Colosseum
Keizer Vespasianus begon met de bouw van het enorme amfitheater. Het werd onder zijn zoon Titus geopend in 80 na Christus. De vroegste inrichting van de arena verschilde van het ondergrondse systeem dat later werd aangelegd.
Onder keizer Domitianus: de uitbouw van het hypogeum
Onder Domitianus, de broer en opvolger van Titus, werd het ondergrondse systeem uitgebreid en verstevigd met metselwerk. De precieze ontwikkeling verliep in meerdere fasen. Het resultaat was een complexere organisatie van de arena achter de schermen.
217 na Christus: zware schade door brand
Een grote brand beschadigde het Colosseum ernstig. Ook de ondergrondse constructies werden getroffen. Het gebouw moest worden hersteld en de technische voorzieningen werden daarna opnieuw opgebouwd en aangepast.
Het hypogeum veranderde vervolgens tijdens de eeuwen waarin het Colosseum in gebruik bleef. Nieuwe installaties werden aangebracht en oudere systemen werden vervangen of aangepast. Het was dus geen statische constructie, maar een werkplek die zich aan de behoeften van de voorstellingen aanpaste.
Parco archeologico del Colosseo+1
3. Waarom waren die gangen zo belangrijk?
Het Colosseum was niet alleen een plek om gevechten te bekijken. De organisatoren moesten grote hoeveelheden mensen, dieren, materiaal en decorstukken op het juiste moment naar de arena brengen.
Zonder een ondergronds systeem zouden veel voorbereidingen zichtbaar zijn geweest. Arbeiders hadden bijvoorbeeld dieren door de publieksruimten moeten leiden of decorstukken over de arena moeten slepen. Dat zou het spektakel hebben onderbroken.
Het hypogeum loste dit probleem op. Het maakte het mogelijk om voorstellingen voor te bereiden terwijl het publiek boven zat te wachten.
12
Het ondergrondse systeem had drie belangrijke functies:
- Logistiek: gladiatoren, dieren, personeel en benodigdheden op de juiste plek krijgen.
- Techniek: platforms en decorstukken via openingen naar de arena brengen.
- Theater: verrassende verschijningen mogelijk maken die het publiek moesten verbazen.
De gangen waren daarmee een essentieel onderdeel van de voorstelling zelf. Wat boven eruitzag als een plotseling wonder, was onder de vloer het resultaat van nauwkeurig voorbereidend werk.
Parco archeologico del Colosseo+1
4. De liften: hoe kwamen dieren en mensen omhoog?
10
Een van de indrukwekkendste onderdelen van het hypogeum was het systeem van houten hefplatforms en lieren. Daarmee konden dieren in kooien, mensen en decorstukken vanuit de ondergrond naar de arena worden gebracht.
De Romeinen beschikten niet over elektrische motoren. De kracht kwam van arbeiders die aan een lier draaiden of een windas bedienden. Met touwen en katrollen werd die draaibeweging omgezet in een opwaartse beweging.
Hoe werkte zo’n lift?
Stap 1 — Klaarmaken onder de arena
Een dier in een kooi of een decorstuk werd op een houten platform geplaatst. Medewerkers controleerden de lading voordat het hijsen begon.
Stap 2 — Arbeiders bedienen de lier
De arbeiders draaiden de windas. Het touw werd opgewonden en trok het platform omhoog door een verticale schacht.
Stap 3 — Het platform stijgt
Het platform bewoog richting de arena. De constructie moest stevig genoeg zijn om de lading te dragen en gecontroleerd te bewegen.
Stap 4 — De verschijning in de arena
Via een opening in de houten arena-vloer kon het dier of decorstuk boven verschijnen. Voor de toeschouwers bleef het voorbereidende werk verborgen.
Het archeologische onderzoek heeft sporen blootgelegd van de installaties waarmee deze systemen werden bediend. De exacte inrichting veranderde in de loop van de tijd, maar het principe van door mensen aangedreven hijswerk is goed onderbouwd.
Parco archeologico del Colosseo+1
Hoeveel liften waren er?
Volgens het Archeologisch Park van het Colosseum waren er in de Flavische periode 28 windassen voor evenveel grote hefplatforms. Om deze 28 liften tegelijkertijd te bedienen, was naar schatting een ploeg van 224 mensen nodig. Daarnaast waren er twintig beweegbare platforms in de centrale gang voor decorstukken en andere benodigdheden.
In een latere bouwfase werd het systeem aangepast en kwamen er zestig kleinere liften in de rechte zijgangen. Deze aantallen horen bij verschillende technische fasen; ze mogen dus niet zonder meer worden opgeteld alsof alle systemen tegelijk actief waren.
Parco archeologico del Colosseo
Dat is een opmerkelijke prestatie voor een samenleving zonder moderne machines. Het laat ook zien hoeveel arbeid er nodig was om de spelen soepel te laten verlopen.
5. Valluiken: de arena als een verborgen toneel
10
De houten arena-vloer had openingen die als valluiken konden functioneren. Die openingen vormden de verbinding tussen het ondergrondse complex en de wereld boven.
Een dier kon bijvoorbeeld in een kooi op een lift staan. Wanneer het platform het juiste niveau bereikte, kon het dier via een opening en een geschikte constructie de arena betreden. Ook kleinere rekwisieten of onderdelen van een decor konden op die manier omhoog worden gebracht.
De organisatoren konden zo de timing van een optreden beïnvloeden. Een dier dat uit een onverwachte hoek tevoorschijn kwam, kon een jager of het publiek verrassen. Decorstukken konden snel worden geplaatst zonder dat arbeiders ze openlijk over de arena hoefden te slepen.
Was de arena één groot luikensysteem?
Niet helemaal. De arena was een werkvloer die voor verschillende soorten evenementen kon worden ingericht. De ondergrondse openingen, liften en beweegbare platforms waren onderdelen van dat systeem, maar hun vorm en gebruik veranderden door de eeuwen heen.
We moeten ook voorzichtig zijn met moderne reconstructies: tekeningen en animaties tonen vaak een complete, soepel werkende machine. Archeologen leiden de werking af uit metselwerk, schachten, bevestigingspunten en historische bronnen. Niet elk detail is met zekerheid bekend.
Parco archeologico del Colosseo+1
6. Wat gebeurde er met de dieren onder de grond?
De Romeinse spelen omvatten ook venationes: voorstellingen waarin dieren werden opgejaagd, gejaagd of met elkaar en met menselijke jagers werden geconfronteerd. Dieren konden uit verschillende delen van het Romeinse Rijk worden aangevoerd. Het ondergrondse systeem hielp om ze vóór hun optreden uit het zicht van het publiek te houden.
De gangen en kamers boden ruimte om dieren tijdelijk onder te brengen en naar de juiste plek te brengen. Hefinstallaties maakten het mogelijk kooien naar de arena te verplaatsen. Voor de medewerkers was dit waarschijnlijk een van de gevaarlijkste onderdelen van het werk.
Denk aan de praktische problemen:
- Een dier kon onrustig worden door lawaai, hitte of drukte.
- Een kooi moest stevig genoeg zijn om een dier binnen te houden.
- Medewerkers moesten voorkomen dat dieren op het verkeerde moment ontsnapten.
- Het omhoog brengen van een zware kooi vereiste goede coördinatie.
De precieze plaatsing en inrichting van alle dierenverblijven is niet volledig te reconstrueren. Toch maken de liftinstallaties en de indeling van het hypogeum duidelijk dat het beheer van dieren een belangrijke taak was.
Parco archeologico del Colosseo+1
De ondergrondse ruimten waren dus geen rustige opslagkelder. Ze waren onderdeel van een ingewikkelde en soms gevaarlijke werkorganisatie.
7. Waar wachtten de gladiatoren?
8
Gladiatoren moesten vóór hun optreden naar het Colosseum worden gebracht en op het juiste moment de arena betreden. De ondergrondse ruimten maakten het mogelijk om de beweging van deelnemers achter de schermen te organiseren.
Maar er is een belangrijk onderscheid: de ondergrondse gangen waren niet de vaste woonplaats van alle gladiatoren. Gladiatoren werden opgeleid en gehuisvest in gladiatorenscholen, zoals het nabijgelegen Ludus Magnus. De ondergrondse ruimten van het Colosseum hadden vooral een functie in de organisatie van de evenementen.
Het Ludus Magnus was via een ondergrondse verbinding met het Colosseum verbonden. Daardoor konden gladiatoren zich tussen de school en het amfitheater verplaatsen zonder de gebruikelijke openbare route te hoeven nemen. De precieze functie en het gebruik van verbindingen konden door de tijd heen verschillen.
The Colosseum+1
Hoe moet je hun laatste minuten voorstellen?
Een gladiator die moest optreden, wist dat hij mogelijk ernstig gewond zou raken of zou sterven. Hij kon wachten terwijl personeel, dieren en benodigdheden door dezelfde ondergrondse omgeving werden verplaatst. Boven hem zat het publiek te wachten op het volgende onderdeel van het programma.
Dat beeld is historisch aannemelijk, maar we kunnen niet voor iedere gladiator of iedere voorstelling reconstrueren waar iemand precies stond of hoe lang hij moest wachten. De ruïnes vertellen ons veel over de organisatie van het gebouw, maar niet ieder persoonlijk verhaal.
8. De geheime gang van de keizer
6
Niet alle ondergrondse gangen waren bedoeld voor dieren of technische installaties. Het Colosseum had ook een bijzondere doorgang die in verband wordt gebracht met de keizerlijke bezoekers.
Een van de bekendste is de Passage van Commodus. Deze gewelfde gang verbond een gebied dat was bestemd voor de hoogste personen in het Colosseum met de buitenzijde van het gebouw. De route maakte het mogelijk om zich relatief beschut te verplaatsen en mogelijk op een indrukwekkende manier bij de arena te verschijnen.
De gang werd vermoedelijk aangelegd in een latere bouwfase dan het oorspronkelijke amfitheater. De naam verwijst naar keizer Commodus, die regeerde van 180 tot 192 na Christus. Volgens de antieke geschiedschrijver Cassius Dio werd Commodus op een bepaald moment met een aanslag bedreigd in een ondergrondse omgeving van het amfitheater. De precieze relatie tussen die gebeurtenis en de huidige gang is echter niet volledig zeker.
De Passage van Commodus werd in oktober 2025 opnieuw voor bezoekers geopend als onderdeel van een speciale bezoekersroute.
Parco archeologico del Colosseo+1
Waarom was zo’n gang nuttig?
De keizer was niet zomaar een toeschouwer. Zijn aanwezigheid gaf de spelen politieke betekenis. Hij kon door het publiek worden toegejuicht en zijn aanwezigheid benadrukte de macht van de Romeinse staat.
Een afzonderlijke doorgang bood praktische voordelen: de keizer kon zich verplaatsen zonder zich door dezelfde toegangsruimten als de gewone bezoekers te hoeven bewegen. Mogelijk droeg de route ook bij aan de enscenering van zijn aankomst.
Het is een mooie herinnering dat het Colosseum niet alleen een sport- of entertainmentgebouw was. Het was ook een plek waar macht, status en publieke ceremonie werden opgevoerd.
9. Waren de ondergrondse gangen ooit gevuld met water?
Een bekende vraag is of het Colosseum ooit voor zeeslagen werd ondergelopen. De Romeinen organiseerden inderdaad spektakels die naumachiae werden genoemd: nagebootste zeeslagen met schepen en deelnemers.
De ondergrondse geschiedenis van het Colosseum maakt deze vraag ingewikkeld. In de vroegste fase van het gebouw waren er nog niet dezelfde massieve ondergrondse constructies als in de latere vorm van het hypogeum. De latere bouw van de gangen en de stenen installaties veranderde de mogelijkheden van de arena ingrijpend. De officiële archeologische uitleg verbindt de vroege watervertoningen met de fase vóór de aanleg van het latere, uitgebreide ondergrondse systeem.
Parco archeologico del Colosseo+1
Toch moeten we niet alle verhalen over grootschalige zeeslagen in het Colosseum zonder voorbehoud als vaststaand beschouwen. De antieke teksten, bouwgeschiedenis en technische mogelijkheden moeten samen worden beoordeeld. De omvang, vorm en precieze organisatie van zulke vroege voorstellingen zijn onderwerp van discussie.
En het water dat onder het gebouw werd afgevoerd?
Het hypogeum had ook te maken met een heel praktisch probleem: water. Regenwater en ander afvalwater moesten worden afgevoerd, zodat de gangen en funderingen niet voortdurend onder water zouden staan.
Onder het Colosseum zijn verschillende waterafvoeren en leidingen onderzocht. Het volledige hydraulische systeem is ingewikkeld en niet in alle details bekend. Sommige ondergrondse leidingen zijn mogelijk ouder dan delen van het amfitheater en kunnen verband houden met de eerdere waterhuishouding van dit gebied van Rome.
colosseo-roma.it+1
Dat betekent dat de ondergrondse wereld niet uitsluitend uit gangen en liften bestond. Ze maakte deel uit van een veel groter netwerk van funderingen, afvoerkanalen en technische infrastructuur.
10. Wie werkten er beneden?
10
De spelen konden alleen doorgaan dankzij mensen die het publiek nauwelijks zag. Onder de arena moesten verschillende taken op elkaar worden afgestemd.
| Groep | Waarschijnlijke taak |
|---|---|
| Bedieners van de lieren | Liften en platforms omhoog of omlaag bewegen |
| Technische arbeiders | Touwen, houten onderdelen en installaties onderhouden |
| Dierenverzorgers | Dieren voorbereiden en naar de juiste plek begeleiden |
| Assistenten en helpers | Materialen, kooien en decorstukken verplaatsen |
| Begeleiders van deelnemers | Mensen op het juiste moment naar hun toegangspunt brengen |
Dit is een functionele indeling, geen volledige personeelslijst uit één bewaard gebleven Romeins document. De exacte functienamen, aantallen medewerkers en taakverdeling konden verschillen per periode en evenement.
Waarom was samenwerking zo belangrijk?
Stel je voor dat een kooi met een groot dier naar boven werd gehesen. Eén ploeg bediende de installatie, anderen hielden de beweging in de gaten en boven moest de opening op het juiste moment beschikbaar zijn. Een fout kon leiden tot een geblokkeerd platform, beschadigde apparatuur of een gevaarlijke situatie.
Bij de grote hijssystemen was daarom een aanzienlijke hoeveelheid menselijke kracht nodig. De schatting van 224 mensen voor het gelijktijdig bedienen van 28 liften illustreert hoe arbeidsintensief deze techniek was.
Parco archeologico del Colosseo
De Romeinen waren dus niet alleen afhankelijk van indrukwekkende architectuur. Ze waren ook afhankelijk van vakkennis, routine en goed georganiseerde arbeid.
11. Hoeveel licht en lucht was er beneden?
Onder de arena was het vanzelfsprekend veel donkerder dan boven. De gangen lagen grotendeels onder de vloer en hadden niet overal directe toegang tot daglicht. Voor het werk waren dus hulpmiddelen nodig om de omgeving zichtbaar te maken.
Openingen, toegangen en verticale schachten konden op sommige plaatsen licht en lucht doorlaten. Daarnaast konden draagbare lichtbronnen worden gebruikt. De precieze verlichting verschilde waarschijnlijk per ruimte en periode; we moeten niet aannemen dat er één uniform verlichtingssysteem door het hele hypogeum liep.
Ook ventilatie was belangrijk. In een omgeving waar mensen, dieren en technische installaties samenkwamen, moest lucht kunnen circuleren. De vorm van het gebouw, de openingen en de toegangen speelden daarin een rol.
We weten niet precies hoe de luchtstroom op elk punt functioneerde. Het is daarom beter om de ondergrondse ruimte niet voor te stellen als een moderne kelder met een compleet ontworpen ventilatiesysteem. Het was een Romeinse constructie waarin bouwvorm, toegangen en openingen samen de omstandigheden bepaalden.
12. Waarom zien we nu alleen stenen gangen?
8
Wie vandaag door het hypogeum loopt, ziet voornamelijk bakstenen muren, stenen vloeren, schachten en open ruimten. Maar de oorspronkelijke technische installatie zag er heel anders uit.
Veel onderdelen waren gemaakt van hout. Touwen, bewegende platforms en delen van de hijswerktuigen zijn grotendeels verdwenen. Hout vergaat, touw vergaat en metalen onderdelen kunnen worden hergebruikt of verloren gaan. Daardoor moeten archeologen de werking van het systeem reconstrueren aan de hand van de sporen die wel bewaard zijn gebleven.
Die sporen zijn verrassend informatief:
- Schachten en openingen helpen onderzoekers vaststellen waar platforms konden bewegen.
- Uitsparingen en bevestigingspunten geven aanwijzingen over de positie van installaties.
- Metselwerk en bouwlagen laten zien hoe het complex door de tijd heen veranderde.
- Slijtage en reparaties kunnen laten zien waar onderdelen intensief werden gebruikt of aangepast.
Archeologen combineren deze waarnemingen met antieke teksten, vergelijkingen met andere Romeinse amfitheaters en technische reconstructies. Zo ontstaat een beeld van de verborgen machine achter de spelen, ook al is niet ieder onderdeel teruggevonden.
Parco archeologico del Colosseo+2
13. Wat gebeurde er met de gangen toen de spelen verdwenen?
7
Het Colosseum bleef lang na de eerste gladiatorengevechten in gebruik. De spelen veranderden echter geleidelijk en de oorspronkelijke functie van het gebouw verdween uiteindelijk.
In de late oudheid werden de ondergrondse ruimten steeds minder gebruikt voor de doeleinden waarvoor ze waren gebouwd. Door veranderingen in het gebruik van het monument, bouwkundige aanpassingen, verval en ophoping van materiaal veranderde ook het hypogeum.
De gangen bleven niet overal permanent zichtbaar. Delen raakten gevuld met aarde en puin, terwijl andere structuren door latere activiteiten werden gewijzigd. Eeuwenlang was het Colosseum bovendien een bron van bouwmateriaal voor andere projecten in Rome.
Toen archeologen de ondergrondse ruimten systematischer gingen onderzoeken, ontdekten ze opnieuw de structuur die de spelen had ondersteund. Onderzoek naar de muren en technische sporen heeft geholpen om de verschillende bouwfasen en de werking van de installaties beter te begrijpen.
smithsonianmag.com+1
De ondergrondse gangen zijn daarmee niet alleen overblijfselen van de Romeinse amusementscultuur. Ze vertellen ook het verhaal van het latere leven van het gebouw: aanpassing, verval, herontdekking en restauratie.
14. Kun je de ondergrondse gangen tegenwoordig bezoeken?
9
Ja. Een deel van het hypogeum is toegankelijk voor bezoekers, maar de ondergrondse ruimten zijn niet hetzelfde als de gewone route door het Colosseum. Toegang is afhankelijk van het type ticket en de beschikbare bezoekersroute.
Tijdens een bezoek kun je onder meer zien:
- de gangen en ruimten onder de arena;
- de schachten waarin hijsinstallaties functioneerden;
- de muren en vloeren die verschillende bouwfasen laten zien;
- de relatie tussen het ondergrondse complex en de arena erboven.
Een bezoek maakt vooral duidelijk hoeveel werk er nodig was om de spelen te organiseren. Vanaf de tribunes leek de arena een zelfstandige wereld, maar onder de vloer bevond zich een netwerk dat het hele spektakel ondersteunde.
Controleer voor je bezoek de officiële informatie van het Archeologisch Park van het Colosseum: The underground levels of the Colosseum. De beschikbare routes en ticketvoorwaarden kunnen veranderen.
Parco archeologico del Colosseo+1
15. Zeven bijzondere feiten over het hypogeum
1. Het was een werkplaats onder een theater
De gangen waren niet alleen opslagruimten: ze maakten de logistiek en enscenering van de voorstellingen mogelijk.
2. Er waren grote hijsinstallaties
In de Flavische periode waren volgens de archeologische reconstructie 28 windassen voor grote hefplatforms aanwezig.
3. De vloer kon verrassingen verbergen
Openingen in de houten arena-vloer maakten het mogelijk om dieren en decorstukken vanuit de ondergrond te laten verschijnen.
4. Het was verbonden met een gladiatorenschool
Een ondergrondse verbinding bracht het Colosseum in contact met het nabijgelegen Ludus Magnus.
5. Ook de keizer had een bijzondere route
De Passage van Commodus laat zien dat sommige ondergrondse verbindingen een bijzondere, mogelijk keizerlijke functie hadden.
6. Het systeem veranderde door de eeuwen heen
Brand, herstelwerk en technische aanpassingen zorgden ervoor dat de ondergrondse constructies niet in iedere periode hetzelfde waren.
7. Veel techniek is verdwenen, maar haar sporen zijn gebleven
Archeologen gebruiken schachten, uitsparingen en bouwsporen om te reconstrueren hoe de installaties werkten.
De belangrijkste technische gegevens in deze feiten zijn gebaseerd op de uitleg van het Archeologisch Park van het Colosseum en op archeologisch onderzoek naar de verborgen installaties.
Parco archeologico del Colosseo+3
Conclusie: het Colosseum had een verborgen tweede wereld
7
De ondergrondse gangen van het Colosseum laten zien dat de Romeinse spelen veel meer waren dan gevechten op een zandvloer. Achter iedere voorstelling zat een ingewikkelde organisatie van mensen, dieren, materiaal en techniek.
De arbeiders onder de arena bedienden hijsinstallaties, verplaatsten benodigdheden en hielpen de gebeurtenissen boven op het juiste moment te laten plaatsvinden. De gangen maakten het mogelijk om verrassingen te creëren, terwijl het publiek de voorbereidingen nauwelijks zag.
Het hypogeum was daarmee een combinatie van technische infrastructuur en verborgen theater. De Romeinse ingenieurs bouwden niet alleen een indrukwekkend amfitheater; ze creëerden ook een systeem waarmee dat gebouw voortdurend in beweging kon worden gebracht.
Wie tegenwoordig de ruïnes onder de arena bekijkt, ziet vooral stenen muren en lege schachten. Maar als je je de houten platforms, gespannen touwen, bewegende kooien en tientallen samenwerkende arbeiders voorstelt, wordt duidelijk wat hier ooit gebeurde.
Boven de grond zag Rome het spektakel. Onder de grond werkte de machine die het mogelijk maakte.