Roemenië is een verrassend rijke bestemming voor liefhebbers van de Romeinse geschiedenis. In de eerste eeuwen van onze jaartelling vormde een groot deel van het huidige Roemenië de Romeinse provincie Dacia. Romeinse legioenen bouwden hier steden, forten, wegen, bruggen, badhuizen en nederzettingen en veranderden het landschap ingrijpend.
Vandaag zijn de sporen daarvan nog op veel plaatsen te zien. Van de indrukwekkende ruïnes van Ulpia Traiana Sarmizegetusa in Transsylvanië tot de Romeinse baden van Germisara, het enorme legionairsfort van Potaissa en de spectaculaire resten van Porolissum: Roemenië heeft een van de interessantste Romeinse archeologische landschappen van Europa.
Bijzonder is dat de Romeinse grens in Dacia tegenwoordig niet uit één monument bestaat. Het gaat om een enorm netwerk van forten, wachttorens, wegen, nederzettingen en steden. Het UNESCO-werelderfgoed Frontiers of the Roman Empire – Dacia omvat een Romeinse grenszone van meer dan duizend kilometer.
De Romeinse belangstelling voor Dacia had verschillende redenen. De belangrijkste was de strategische ligging ten noorden van de Donau, maar ook de natuurlijke rijkdommen van het gebied waren belangrijk.
Keizer Trajanus voerde aan het begin van de tweede eeuw na Christus twee grote oorlogen tegen de Daciërs. Na de overwinning werd Dacia een Romeinse provincie. De Romeinen bouwden vervolgens een uitgebreid militair en bestuurlijk netwerk uit.
Vooral de goudrijke gebieden van de Apuseni, maar ook zout en andere grondstoffen, maakten Dacia economisch aantrekkelijk. Tegelijkertijd vormde de provincie een strategische buffer aan de noordelijke rand van het Romeinse Rijk. De Romeinse grens in Dacia werd uiteindelijk een uitgebreid systeem van forten, wegen, wachttorens en natuurlijke barrières.
De Romeinse aanwezigheid duurde ongeveer 170 jaar. Daardoor ontstond in Dacia een bijzondere combinatie van Romeinse militaire cultuur, stedelijke ontwikkeling en lokale Dacische tradities.
Een van de absolute hoogtepunten van Romeins Roemenië is Ulpia Traiana Sarmizegetusa in het huidige district Hunedoara.
De stad werd na de Dacische oorlogen van keizer Trajanus gesticht en groeide uit tot de belangrijkste Romeinse burgerlijke nederzetting van Dacia. Het was de eerste Romeinse stad van de provincie en kreeg de status van colonia.
Tegenwoordig liggen de archeologische resten verspreid over een groot terrein. Je ziet er onder meer resten van tempels, openbare gebouwen, straten en andere monumentale structuren.
De naam zorgt soms voor verwarring. De Romeinse stad Ulpia Traiana Sarmizegetusa is namelijk niet hetzelfde als de beroemde Dacische hoofdstad Sarmizegetusa Regia, die hoger in de bergen ligt. Sarmizegetusa Regia was een Dacisch centrum en behoort tot een ander UNESCO-werelderfgoed.
Voor wie de geschiedenis van de Romeinse verovering van Dacia wil begrijpen, is Ulpia Traiana Sarmizegetusa een absolute must.
Een andere belangrijke Romeinse plek ligt bij het huidige Alba Iulia. Hier bevond zich het Romeinse Apulum, een van de belangrijkste militaire en bestuurlijke centra van Dacia.
Apulum bestond uit een grote legionairsvesting en een omvangrijke burgerlijke nederzetting. De locatie was strategisch gelegen in het dal van de Mureș en bood toegang tot belangrijke handels- en verbindingsroutes en de goudrijke Apuseni.
Het Romeinse verleden is vandaag niet overal direct zichtbaar, omdat latere steden over delen van de oude nederzetting heen zijn gebouwd. Toch vormen de Romeinse resten een belangrijke laag in de geschiedenis van Alba Iulia.
Het oude Romeinse fort ligt bovendien aan de basis van de historische ontwikkeling van de stad. UNESCO beschrijft het huidige historische centrum van Alba Iulia als gelegen binnen de omtrek van het voormalige Romeinse fort van Apulum.
Hoog op een heuvel bij Moigrad ligt een van de meest indrukwekkende Romeinse grensforten van Roemenië: Porolissum.
De ligging is spectaculair. Vanaf de resten van het fort kijk je uit over het landschap van het noordelijke deel van de voormalige provincie Dacia.
Porolissum was onderdeel van het Romeinse grenssysteem en groeide uit tot een belangrijk militair en economisch centrum. Tegenwoordig zijn onder meer delen van de verdedigingswerken, poorten en andere gebouwen zichtbaar.
Het landschap rond Porolissum is minstens zo interessant als de ruïnes zelf. Het maakt duidelijk hoe Romeinse forten werden aangelegd om belangrijke doorgangen en routes te controleren. Porolissum is dan ook opgenomen in het UNESCO-werelderfgoed Frontiers of the Roman Empire – Dacia.
Vlak bij de stad Turda ligt Potaissa, een van de grootste Romeinse militaire complexen van Dacia.
Het enorme castrum werd verbonden met Legio V Macedonica, die hier vanaf de tweede helft van de tweede eeuw was gelegerd. Het fort had een rechthoekige plattegrond en was ongeveer 580 bij 408 meter groot. Archeologen hebben onder andere de principia, thermen, graanopslagplaatsen en barakken onderzocht.
Rond het militaire kamp ontstond bovendien een grote burgerlijke nederzetting, de zogenaamde canabae.
Potaissa laat daardoor goed zien dat een Romeins legerkamp veel meer was dan alleen een plaats waar soldaten verbleven. Rond een groot legioen ontstond een complete samenleving met handelaren, ambachtslieden, families en voorzieningen.
Voor wie geïnteresseerd is in Romeinse badcultuur is Germisara bij Geoagiu-Băi een van de mooiste plekken in Roemenië.
Hier maakten de Romeinen gebruik van natuurlijke thermale bronnen. Archeologen hebben een complex van baden, waterkanalen, verwarmingssystemen en verschillende bassins gevonden.
De Romeinse baden lagen ongeveer acht kilometer van het militaire fort van Germisara bij Cigmău. Het thermale water had waarschijnlijk niet alleen een praktische, maar ook een religieuze betekenis. In het complex zijn namelijk ook aanwijzingen gevonden voor cultusactiviteiten.
Het is een prachtige plek om te zien hoe de Romeinen hun technische kennis combineerden met ontspanning, gezondheid en religie.
Niet ver van de thermale baden ligt het Romeinse fort van Germisara bij het huidige Cigmău.
Het fort lag strategisch op een terras boven de Mureș en maakte deel uit van het militaire netwerk van Dacia. In de omgeving bevond zich een burgerlijke nederzetting en waren belangrijke verbindingen door het landschap aanwezig.
De combinatie van het fort bij Cigmău en de thermale baden bij Geoagiu-Băi maakt deze omgeving bijzonder interessant. Je ziet hier namelijk zowel de militaire als de recreatieve kant van het Romeinse leven.
Aan de Donau ligt Drobeta-Turnu Severin, een van de belangrijkste Romeinse plaatsen aan de zuidwestelijke grens van Dacia.
Het Romeinse Drobeta was een militair en stedelijk centrum dat de belangrijke overgang over de Donau controleerde. De stad werd uiteindelijk een municipium en speelde een belangrijke rol in de verbinding tussen Dacia en de gebieden ten zuiden van de rivier.
Het beroemdste Romeinse bouwwerk hier was de enorme brug van keizer Trajanus over de Donau. De brug verbond Dacia met het Romeinse gebied ten zuiden van de rivier en was een van de grootste technische prestaties van de Romeinen in dit deel van Europa.
Van de brug zelf zijn tegenwoordig vooral de archeologische resten aan beide zijden van de rivier overgebleven, maar de plek geeft een goed beeld van het enorme belang van de Donau voor de Romeinse verovering en verdediging van Dacia.
In de Banat ligt Tibiscum, bij het huidige Jupa. Het was een belangrijk Romeins militair centrum dat uitgroeide tot een stad.
Het Museum van Banat noemt Tibiscum het belangrijkste Romeinse archeologische complex van de Banat. Vanuit het militaire kamp ontwikkelde zich een stedelijke nederzetting die uiteindelijk de status van municipium bereikte.
Bij opgravingen zijn onder andere militaire voorwerpen, inscripties, aardewerk, bouwmaterialen en resten van gebouwen gevonden.
Tibiscum is vooral interessant voor reizigers die een minder bekende kant van Romeins Roemenië willen ontdekken.
In Dobroedzja, niet ver van de Zwarte Zee, ligt Adamclisi. Hier staat een van de meest bijzondere Romeinse monumenten van Roemenië: het Tropaeum Traiani.
Het monument werd gebouwd in de periode na de Dacische oorlogen van Trajanus en wordt algemeen in verband gebracht met de overwinningen van de keizer. De monumentale architectuur is duidelijk Romeins en vormt een van de belangrijkste Romeinse herdenkingsmonumenten in het huidige Roemenië.
In de omgeving lag bovendien de Romeinse stad Tropaeum Traiani. Deze groeide uit tot een belangrijk stedelijk centrum en kreeg in de tweede eeuw de status van municipium.
Het bijzondere van Adamclisi is dat je hier zowel een Romeins monument ter herinnering aan de oorlogen als een Romeinse stad kunt bezoeken.
Aan de kust van de Zwarte Zee ligt Histria, een veel oudere stad dan de Romeinse provincie Dacia.
Histria werd oorspronkelijk door Griekse kolonisten gesticht, maar bleef ook onder Romeinse heerschappij een belangrijk centrum. Daardoor is het geen puur Romeinse archeologische site, maar juist interessant vanwege de verschillende historische lagen.
Wie Histria bezoekt, ziet resten uit verschillende perioden en krijgt daardoor een breder beeld van de geschiedenis van de westelijke Zwarte Zee.
Voor liefhebbers van Romeinse geschiedenis is vooral interessant hoe Rome hier voortbouwde op een veel oudere stedelijke traditie.
In het zuiden van Roemenië lag Romula, een belangrijke Romeinse nederzetting in de regio Oltenia.
De stad ontstond in de omgeving van een oudere nederzetting en ontwikkelde zich onder Romeinse heerschappij tot een belangrijk administratief en economisch centrum. Uiteindelijk kreeg Romula de status van municipium.
Romula is minder spectaculair dan Ulpia Traiana Sarmizegetusa of Porolissum, maar het is een belangrijke schakel in het netwerk van Romeinse steden buiten het hart van Transsylvanië. Ook Romula maakt deel uit van het grotere UNESCO-landschap van de Romeinse grens in Dacia.
In de spectaculaire Oltvallei ligt Arutela, een Romeins fort dat deel uitmaakte van de verdedigingslinie langs de rivier.
De ligging is bijzonder fraai: de Romeinen bouwden hun forten hier niet alleen om militair-strategische redenen, maar ook langs een belangrijke natuurlijke doorgang door de Karpaten.
Arutela is een mooie bestemming voor reizigers die Romeinse archeologie willen combineren met berglandschappen. De Oltvallei laat bovendien goed zien hoe sterk de Romeinse infrastructuur werd aangepast aan het terrein.
Aan de Donau, in de historische regio Dobroedzja, ligt Capidava, een Romeins fort dat onderdeel was van de grensverdediging langs de rivier.
De Donau vormde hier een natuurlijke grens van het Romeinse Rijk. Forten zoals Capidava bewaakten rivierovergangen, handelsroutes en het verkeer langs de grens.
De plek is vooral interessant omdat je hier het Romeinse militaire landschap aan de Donau kunt combineren met de bredere geschiedenis van de provincie Moesia. Het maakt duidelijk dat de Romeinse wereld in het huidige Roemenië veel groter was dan alleen Dacia in Transsylvanië.
Wie echt diep in de Romeinse geschiedenis van Roemenië wil duiken, moet verder kijken dan de grote steden en forten.
Over grote delen van het land lagen namelijk kleine forten, wachttorens, wallen en wegen. Samen vormden zij de Limes Dacicus.
UNESCO beschrijft het systeem als een combinatie van legionairsforten, hulptroepenforten, kleine fortificaties, wachttorens, kunstmatige barrières, wegen en burgerlijke nederzettingen.
Sommige van deze plekken zijn tegenwoordig nauwelijks meer dan grondsporen in het landschap. Toch zijn ze voor historisch geïnteresseerde reizigers bijzonder interessant, omdat ze laten zien hoe uitgebreid het Romeinse grenssysteem werkelijk was.
Tot slot is er een belangrijke historische aanvulling: de Dacische forten van de Orăștie-bergen.
Deze forten zijn niet Romeins. Ze waren juist onderdeel van het Dacische koninkrijk dat door Trajanus werd verslagen. Toch zijn ze onmisbaar wanneer je het verhaal van Romeins Dacia wilt begrijpen.
De bekendste is Sarmizegetusa Regia, de voormalige Dacische hoofdstad. Daarnaast behoren onder meer Costești-Cetățuie, Costești-Blidaru, Piatra Roșie, Bănița en Căpâlna tot het UNESCO-werelderfgoed.
Een bezoek aan deze forten vormt daarom een mooie aanvulling op Ulpia Traiana Sarmizegetusa. Samen vertellen ze het verhaal van de overgang van een machtig Dacisch koninkrijk naar een Romeinse provincie.
Het bijzondere aan Roemenië is vooral de enorme variatie.
Je vindt er:
Daar komt bij dat Dacia geografisch heel verschillend was. De Romeinen moesten hun infrastructuur aanpassen aan bergen, rivierdalen, vlaktes en de Donau.
De UNESCO-inschrijving uit 2024 onderstreept hoe uitzonderlijk dit geheel is. Het gaat niet om één losse archeologische vindplaats, maar om een enorm grenslandschap waarin militaire, economische en civiele infrastructuur met elkaar verbonden waren.
Als je maar een beperkt aantal plaatsen kunt bezoeken, zou ik deze selectie maken:
1. Ulpia Traiana Sarmizegetusa – de beste plek om een Romeinse stad in Dacia te ervaren.
2. Apulum – Alba Iulia – een van de belangrijkste militaire en bestuurlijke centra van Dacia.
3. Porolissum – spectaculair gelegen Romeins grensfort.
4. Potaissa – Turda – enorm legionairsfort van Legio V Macedonica.
5. Germisara – Geoagiu-Băi – indrukwekkend Romeins thermencomplex.
6. Drobeta-Turnu Severin – belangrijk vanwege de Donau en de beroemde brug van Trajanus.
7. Tibiscum – een belangrijke Romeinse stad en militaire basis in de Banat.
8. Adamclisi – een van de belangrijkste Romeinse monumenten van Roemenië.
9. Arutela – Romeinse geschiedenis in het spectaculaire landschap van de Oltvallei.
10. Capidava – een mooie kennismaking met de Romeinse Donaugrens.
Voor een uitgebreide Romeinse rondreis kun je het beste verschillende delen van het land combineren.
Begin bijvoorbeeld in Alba Iulia, waar je het Romeinse Apulum kunt ontdekken. Reis vervolgens naar Turda voor Potaissa en ga daarna richting Geoagiu-Băi en Cigmău voor Germisara.
Vervolgens kun je doorreizen naar Ulpia Traiana Sarmizegetusa. Vanuit hier kun je eventueel de Dacische forten van de Orăștie-bergen bezoeken om ook de voorgeschiedenis van de Romeinse verovering te bekijken.
Daarna gaat de route noordwaarts richting Porolissum, een van de mooiste Romeinse grenslocaties van het land.
Een tweede deel van de reis kan richting het zuiden en oosten gaan. Via de Oltvallei en Arutela reis je naar Drobeta-Turnu Severin, waar de Donau en de brug van Trajanus centraal staan.
Wie meer tijd heeft, kan vervolgens doorreizen naar Dobroedzja voor Adamclisi, Capidava en de Zwarte Zeekust.
Zo ontstaat een rondreis die niet alleen de mooiste Romeinse ruïnes van Roemenië laat zien, maar ook de verschillende gezichten van Dacia: van bergforten en thermale baden tot legionairssteden en de machtige Donaugrens.
Roemenië behoort zonder twijfel tot de interessantste landen van Europa voor liefhebbers van de Romeinse geschiedenis. De Romeinen lieten hier een enorm archeologisch erfgoed achter, vooral in de voormalige provincie Dacia.
Van Ulpia Traiana Sarmizegetusa en Apulum tot Porolissum, Potaissa, Germisara en Tibiscum: overal kom je sporen tegen van de Romeinse militaire en stedelijke wereld.
Wat Roemenië extra bijzonder maakt, is dat je hier niet alleen afzonderlijke Romeinse monumenten kunt bezoeken. Je kunt het hele systeem erachter ontdekken. Wegen, forten, wachttorens, steden, badhuizen en natuurlijke grenzen vormden samen een enorme provincie aan de noordelijke rand van het Romeinse Rijk.
Voor een echte liefhebber van de oudheid is Roemenië daarom veel meer dan een bestemming met een paar mooie ruïnes. Het is een plek waar je het verhaal van Rome en Dacia letterlijk door het landschap kunt volgen.
Een strandvakantie hoeft helemaal niet te betekenen dat je twee weken lang alleen maar op…
Van eenvoudige geometrische patronen tot enorme voorstellingen van goden, gladiatoren, wilde dieren en mythologische verhalen:…
De Romeinen waren meesters in het bouwen van wegen. Maar een weg had weinig nut…
Wie aan het Romeinse Rijk denkt, ziet al snel tempels, amfitheaters en marmeren villa's voor…
Wie aan Romeinse badhuizen denkt, denkt al snel aan enorme complexen met marmeren zalen, warme…
Het Colosseum in Rome is zonder twijfel het beroemdste amfitheater uit de Romeinse oudheid. Maar…