Syrië is een van de landen met het meest indrukwekkende antieke erfgoed ter wereld. Lang voordat Damascus een van de belangrijkste steden van de islamitische wereld werd, vormde het huidige Syrië al een kruispunt tussen de Middellandse Zee, Mesopotamië, Anatolië en Arabië.
Ook voor liefhebbers van het Romeinse Rijk is Syrië een uitzonderlijke bestemming. Het Romeinse verleden is hier zichtbaar in monumentale theaters, lange zuilengalerijen, tempels, stadspoorten, badhuizen en complete antieke steden. Sommige plaatsen behoren tot de beroemdste archeologische vindplaatsen ter wereld.
Het bekendste voorbeeld is natuurlijk Palmyra, de legendarische woestijnstad die dankzij de handel tussen het Romeinse Rijk en het Oosten enorme rijkdom vergaarde. Maar ook Bosra, Apamea, Damascus, Dura-Europos en Shahba vertellen ieder een ander verhaal over het Romeinse Syrië.
Wat Syrië daarbij zo bijzonder maakt, is dat de Romeinse cultuur hier nooit op zichzelf stond. Griekse, Nabateese, Aramese, Perzische en lokale tradities bleven naast elkaar bestaan. De architectuur van het Romeinse Syrië is daardoor vaak heel anders dan die van Italië of West-Europa.
Syrië lag op een van de belangrijkste strategische plekken van de antieke wereld.
In 64 voor Christus maakte Pompeius een einde aan de Seleucidische overheersing in de regio en werd Syrië een Romeinse provincie. Vanuit Syrië konden de Romeinen de oostgrens van hun rijk controleren en belangrijke handelsroutes richting Mesopotamië, Arabië en Perzië beheersen.
Steden als Antiochië, Palmyra, Damascus en Bosra profiteerden van hun ligging aan deze handelsroutes. Vooral de handel in zijde, specerijen, wierook, edelstenen en andere luxeproducten zorgde voor enorme rijkdom.
De Romeinse aanwezigheid had daarom niet alleen een militair karakter. Er ontstond een sterk verstedelijkt landschap met theaters, tempels, badhuizen, markten, zuilengalerijen en wegen.
Tegelijkertijd bleef de lokale cultuur sterk aanwezig. Palmyra is daar misschien het beste voorbeeld van. UNESCO beschrijft de stad als een plaats waar Grieks-Romeinse technieken werden gecombineerd met lokale tradities en Perzische invloeden.
Geen enkele Romeinse bezienswaardigheid in Syrië spreekt zo tot de verbeelding als Palmyra.
Midden in de Syrische woestijn lag een oase die uitgroeide tot een van de belangrijkste handelssteden van het Nabije Oosten. Vanaf de eerste eeuw na Christus kwam Palmyra onder Romeinse controle en groeide de stad verder uit dankzij haar positie op de handelsroute tussen het Romeinse Rijk en het oosten.
Het resultaat was een indrukwekkende stad met enorme zuilengalerijen, tempels, openbare gebouwen en monumentale straten.
Het beroemdste onderdeel was de lange hoofdstraat met zuilen. Deze monumentale as verbond verschillende belangrijke gebouwen van de stad met elkaar.
Palmyra was echter geen gewone Romeinse stad. De architectuur laat een fascinerende combinatie zien van Romeinse, Griekse, lokale en Perzische invloeden.
Juist daardoor is Palmyra uniek.
Een van de meest herkenbare onderdelen van Palmyra was de enorme Colonnaded Street.
De monumentale straat vormde de ruggengraat van de stad en verbond belangrijke openbare gebouwen met elkaar. UNESCO beschrijft een hoofdstraat van ongeveer 1.100 meter, met kruisende zuilengalerijen en monumenten zoals tempels, het theater, de agora en Diocletianus’ kamp.
De lange rijen zandkleurige zuilen vormden een indrukwekkend stedelijk decor.
Wie hier liep, bevond zich midden in een van de rijkste handelssteden van het Romeinse Oosten.
De straat laat bovendien goed zien hoe Romeinse stedenbouw werd aangepast aan lokale omstandigheden. Palmyra was geen kopie van Rome, maar een unieke oosterse stad waarin verschillende culturen samenkwamen.
De Tempel van Bel was een van de belangrijkste religieuze gebouwen van Palmyra.
Het enorme heiligdom was gewijd aan Bel, een belangrijke godheid uit de Palmyreense religieuze traditie. Het complex werd in de Romeinse periode uitgebouwd en combineerde lokale religieuze tradities met monumentale architectuur die sterk door de Grieks-Romeinse wereld was beïnvloed.
De tempel vormde het religieuze hart van Palmyra en was een van de meest indrukwekkende gebouwen van de antieke stad.
De recente geschiedenis van Palmyra heeft echter ook een tragische kant. Het monument werd tijdens het conflict in Syrië zwaar beschadigd.
Toch blijft de Tempel van Bel een essentieel onderdeel van het verhaal van Romeins Syrië: hier wordt misschien nergens zo duidelijk zichtbaar hoe Romeinse architectuur en lokale religie met elkaar verweven raakten.
Aan de monumentale hoofdstraat van Palmyra ligt het Romeinse theater.
Het theater is kleiner dan de enorme theaters van sommige andere Romeinse steden, maar de ligging binnen het monumentale stadslandschap maakt het bijzonder.
Het theater was onderdeel van het openbare leven van Palmyra. Toneelvoorstellingen, muziek en andere publieke evenementen vormden belangrijke onderdelen van het stedelijke leven in het Romeinse Rijk.
Samen met de zuilengalerijen, tempels en andere monumenten laat het theater zien dat Palmyra veel meer was dan een handelsnederzetting. Het was een echte Romeins-oosterse stad met een rijke stedelijke cultuur.
Aan de westkant van Palmyra lagen de resten van het kamp van Diocletianus.
Het militaire complex dateert uit de late Romeinse periode en werd aangelegd nadat Palmyra zijn positie als zelfstandig machtscentrum had verloren.
De aanwezigheid van het kamp laat zien hoe belangrijk Palmyra strategisch bleef. De stad lag immers aan de oostelijke rand van het Romeinse Rijk en vormde een schakel tussen de Syrische provincies en de gebieden richting de Eufraat en Perzië.
UNESCO noemt Diocletianus’ kamp samen met de agora, het theater, de tempels en de zuilengalerijen als belangrijke onderdelen van het antieke stadslandschap.
Buiten de stadsmuren van Palmyra liggen grote necropolisgebieden.
De graftorens zijn misschien wel de meest karakteristieke monumenten van Palmyra. Ze laten zien hoe de lokale bevolking haar doden begroef en hoe sterk de cultuur van Palmyra afweek van die in Rome zelf.
De grafarchitectuur combineert lokale tradities met Grieks-Romeinse invloeden.
Hierdoor zijn de necropolen van Palmyra minstens zo interessant als de tempels en zuilengalerijen. Ze vertellen namelijk iets over de mensen achter de monumentale stad.
In het zuiden van Syrië ligt Bosra, ooit de hoofdstad van de Romeinse provincie Arabia.
Bosra werd in 106 na Christus onderdeel van het Romeinse Rijk. De stad lag aan belangrijke handelsroutes en groeide uit tot een belangrijk regionaal centrum.
Het absolute hoogtepunt is het enorme Romeinse theater van Bosra.
Het theater dateert uit de tweede eeuw en is uitzonderlijk goed bewaard gebleven. Het bood plaats aan duizenden toeschouwers en werd later opgenomen in een middeleeuwse citadel.
Dat laatste maakt Bosra bijzonder. Waar veel Romeinse theaters als ruïnes in het landschap staan, werd het theater van Bosra onderdeel van een latere verdedigingsstructuur.
UNESCO noemt juist deze combinatie van het vrijwel intacte Romeinse theater en de latere fortificaties een uitzonderlijke architectonische prestatie.
Het theater is niet het enige Romeinse monument van Bosra.
In en rond de oude stad zijn resten te vinden van straten, poorten, tempels, badhuizen en andere gebouwen uit de Romeinse periode. Bosra ontwikkelde zich in de Romeinse tijd tot een belangrijke hoofdstad van de provincie Arabia en bleef daarna ook in de Byzantijnse periode van betekenis.
Het mooie aan Bosra is dat de verschillende historische lagen letterlijk over elkaar heen liggen.
Nabataese monumenten staan naast Romeinse gebouwen, terwijl vroegchristelijke kerken en islamitische monumenten later opnieuw gebruikmaakten van delen van de antieke stad.
Bosra is daardoor niet alleen een Romeinse archeologische site, maar een soort openluchtboek over ruim tweeduizend jaar Syrische geschiedenis.
Een van de meest spectaculaire Romeinse archeologische sites van Syrië is Apamea, ook bekend als Afamia.
De stad werd oorspronkelijk in de Hellenistische periode gesticht, maar beleefde haar grootste monumentale bloei onder Romeinse heerschappij.
Het bekendste onderdeel is de gigantische Cardo Maximus, een lange straat omgeven door zuilen.
De hoofdstraat was ongeveer 1.800 meter lang en ongeveer 37,5 meter breed inclusief de portieken. Grote delen van de zuilengalerij zijn nog zichtbaar. UNESCO beschouwt de Romeinse monumentale architectuur van Apamea als een uitzonderlijk voorbeeld van de bloeiperiode van de Romeinse architectuur in Syrië.
Het is moeilijk om je een voorstelling te maken van de schaal zonder er geweest te zijn. De zuilen strekken zich over enorme afstanden uit en geven een indruk van de omvang en rijkdom van de antieke stad.
Apamea is bovendien een prachtig voorbeeld van hoe Romeinse architecten voortbouwden op een ouder Hellenistisch stadsplan.
Apamea staat momenteel op de UNESCO-Tentative List en is dus geen officieel UNESCO-werelderfgoed.
Damascus is een van de oudste voortdurend bewoonde steden ter wereld en is tegenwoordig vooral bekend om zijn islamitische architectuur.
Toch heeft de stad een belangrijke Romeinse laag.
De oude stad is volgens UNESCO nog steeds gebaseerd op het Romeinse stadsplan. De straten volgen grotendeels een noord-zuid- en oost-westoriëntatie, zoals gebruikelijk in Romeinse steden.
Een van de belangrijkste Romeinse overblijfselen is de Tempel van Jupiter.
Deze tempel vormde in de Romeinse periode een enorm religieus complex. Later werd op een deel van deze locatie een christelijke basiliek gebouwd en vervolgens de beroemde Umayyad-moskee.
Daarmee is Damascus een prachtig voorbeeld van historische continuïteit: één plek veranderde in de loop van eeuwen meerdere keren van religieuze en politieke betekenis.
Ook delen van de Romeinse stadsmuren en enkele oude stadspoorten zijn bewaard gebleven.
De Tempel van Jupiter verdient afzonderlijk aandacht.
Het oorspronkelijke Romeinse complex was enorm en omvatte een groot heilig gebied. De latere gebouwen van Damascus werden deels boven en rondom de antieke structuren gebouwd.
Dat betekent dat je in Damascus niet altijd spectaculaire vrijstaande Romeinse ruïnes ziet. Soms moet je juist goed kijken naar de onderliggende structuur van de stad.
De tempel is daardoor vooral interessant voor bezoekers die geïnteresseerd zijn in stedenbouw en historische continuïteit.
De Romeinse stad ligt als het ware nog steeds verborgen onder de middeleeuwse en islamitische stad.
Aan de Eufraat ligt Dura-Europos, een van de fascinerendste archeologische vindplaatsen van Syrië.
De stad werd rond 300 voor Christus gesticht, maar kwam later achtereenvolgens onder Parthische en Romeinse invloed. Vanaf de tweede eeuw na Christus werd Dura-Europos door de Romeinen bezet.
De Romeinse periode is bijzonder interessant vanwege het militaire karakter van de stad.
Er waren Romeinse badhuizen, een amfitheater en ongeveer vijftien heiligdommen, waaronder een tempel voor Mithras. Ook zijn er resten van een synagoge en een vroegchristelijk huis met fresco’s gevonden.
Dura-Europos laat daardoor iets zien wat veel andere Romeinse steden niet zo duidelijk tonen: het dagelijks leven aan de uiterste oostgrens van het Romeinse Rijk.
Romeinen, Grieken, Iraniërs en Semitische bevolkingsgroepen leefden hier in een zeer multiculturele omgeving.
Dura-Europos staat op de UNESCO-Tentative List en is geen ingeschreven werelderfgoedsite.
Een van de meest interessante gebouwen van Dura-Europos is het Mithraeum, een heiligdom voor de god Mithras.
De cultus van Mithras was vooral populair onder militairen en verspreidde zich door het Romeinse Rijk.
Het bestaan van een Mithraeum in Dura-Europos past daarom perfect bij het militaire karakter van de stad.
Tegelijkertijd toont het aan hoe divers de religieuze wereld van het Romeinse Rijk was. In dezelfde stad bestonden verschillende religies naast elkaar: Romeinse goden, lokale cultussen, het jodendom en het christendom.
Dura-Europos is daarmee een van de beste voorbeelden van de multiculturele samenleving die aan de oostgrens van het Romeinse Rijk bestond.
In het zuiden van Syrië ligt Shahba, het antieke Philippopolis.
De stad werd in de derde eeuw na Christus sterk uitgebouwd door keizer Philippus de Arabier, die afkomstig was uit de regio.
Philippopolis werd ontworpen als een monumentale Romeinse stad met openbare gebouwen, tempels, een theater en een forum.
Hoewel Shahba minder bekend is dan Palmyra en Bosra, is de site belangrijk omdat ze een beeld geeft van de Romeinse stedenbouw in de derde eeuw.
De stad vormt bovendien een interessant contrast met Palmyra. Waar Palmyra rijk werd dankzij internationale handel, was Philippopolis nauw verbonden met de keizerlijke politiek van het Romeinse Rijk.
In het noordwesten van Syrië liggen de zogenaamde Dode Steden.
Deze verlaten nederzettingen dateren grotendeels uit de laat-Romeinse en Byzantijnse periode en laten zien hoe welvarend het platteland van Noord-Syrië ooit was.
Een van de bekendste plaatsen is Serjilla.
Hier zijn resten te zien van huizen, wijnpersen, badhuizen en andere gebouwen. De architectuur is minder monumentaal dan in Palmyra of Apamea, maar juist daardoor krijg je een beter beeld van het dagelijks leven buiten de grote steden.
De Dode Steden zijn onderdeel van het UNESCO-werelderfgoed Ancient Villages of Northern Syria, dat in 2011 werd ingeschreven.
De sites zijn vooral interessant voor wie wil begrijpen hoe Romeinse en vroegchristelijke gemeenschappen op het Syrische platteland leefden.
De Romeinse architectuur in Syrië verschilt sterk van die in Italië.
Dat komt doordat Rome hier voortbouwde op een eeuwenoude traditie van Griekse, Hellenistische, Aramese, Nabateese en Mesopotamische architectuur.
In plaats van één uniforme Romeinse stijl ontstond een mengvorm.
Dat zie je vooral in:
Syrië laat daarmee goed zien dat het Romeinse Rijk nooit één cultuur was. Het was een enorme verzameling volkeren en tradities die elkaar beïnvloedden.
Een groot deel van de rijkdom van Romeins Syrië kwam voort uit handel.
Palmyra is hiervan het beroemdste voorbeeld. De stad lag tussen het Middellandse Zeegebied en de handelsroutes naar Mesopotamië, Perzië en verder richting India en China.
Kooplieden konden vanuit de Syrische steden goederen uit het oosten naar de Romeinse wereld brengen.
De Romeinse aanwezigheid moet daarom niet alleen worden gezien als militaire expansie. Syrië was ook een economisch knooppunt.
Dat verklaart de enorme monumenten die in steden als Palmyra, Apamea en Bosra werden gebouwd.
Wie de belangrijkste Romeinse monumenten van Syrië in een denkbeeldige rondreis wil combineren, kan de route grofweg als volgt opbouwen.
Begin in Damascus.
Bekijk de oude stad, het Romeinse stratenplan, de resten van de Tempel van Jupiter en de oude stadspoorten. Combineer de Romeinse geschiedenis met de latere islamitische monumenten van de stad.
Reis vervolgens naar het zuiden richting Bosra.
Het Romeinse theater is hier het absolute hoogtepunt. Trek daarnaast tijd uit om de rest van de oude stad te bekijken.
Ga verder naar Shahba, het antieke Philippopolis.
Hier krijg je een ander beeld van Romeins Syrië: een stad die nauw verbonden was met keizer Philippus de Arabier.
De grootste historische belevenis van de route is Palmyra.
Bekijk de zuilengalerijen, het theater, de tempelgebieden, de necropolen en de resten van Diocletianus’ kamp.
Palmyra verdient minimaal een volledige dag.
Reis vervolgens richting Apamea.
De enorme Cardo Maximus is hier het belangrijkste monument. Combineer Apamea met de andere archeologische resten in de omgeving.
Voor de echte liefhebber van Romeinse grensgeschiedenis vormt Dura-Europos het sluitstuk.
De ligging aan de Eufraat en de mix van Romeinse, Parthische en lokale elementen maken deze plek uniek.
Belangrijk: dit is een historische voorbeeldroute. De huidige veiligheidssituatie, bereikbaarheid, toestemming voor bezoek en de toestand van monumenten kunnen sterk veranderen. De Franse archeologische dienst meldt bijvoorbeeld dat Dura-Europos sinds 2011 niet toegankelijk is geweest voor archeologische missies.
Als je de belangrijkste plaatsen wilt rangschikken, zou mijn top er als volgt uitzien:
Wanneer mensen aan het Romeinse Rijk denken, komen vaak Rome, Pompeii, Frankrijk, Spanje of Noord-Afrika in gedachten.
Maar Syrië was minstens zo belangrijk.
Hier lag de oostgrens van het Romeinse Rijk. Hier kwamen Romeinse legers in contact met Parthen en Sassaniden. Hier liepen handelsroutes vanuit de Middellandse Zee naar Mesopotamië en Azië. En hier ontstonden steden waarin Romeinse, Griekse, Perzische en lokale culturen samenkwamen.
Palmyra is daarvan het meest spectaculaire voorbeeld, maar Bosra, Apamea en Dura-Europos laten ieder een ander gezicht van deze wereld zien.
Het Romeinse Syrië was geen afgelegen uithoek van het rijk. Het was een van de plaatsen waar verschillende beschavingen elkaar ontmoetten.
Syrië bezit een van de meest fascinerende Romeinse landschappen buiten Europa.
Palmyra is zonder twijfel het beroemdste hoogtepunt. De enorme zuilengalerijen, tempels, theaters en necropolen vormen samen een uniek stadslandschap. Bosra heeft vervolgens een van de best bewaarde Romeinse theaters ter wereld, terwijl Apamea indruk maakt met zijn kilometerslange monumentale stedenbouw.
Wie verder kijkt, ontdekt met Dura-Europos een compleet andere wereld: een multiculturele grensstad aan de Eufraat waar Romeinen, Grieken en bevolkingsgroepen uit het Nabije Oosten samenleefden. Damascus laat juist zien hoe de Romeinse stad onder de latere islamitische stad verborgen bleef.
Juist die verscheidenheid maakt Syrië zo bijzonder.
Het Romeinse erfgoed van Syrië vertelt niet alleen het verhaal van Rome. Het vertelt het verhaal van een gebied waar beschavingen elkaar eeuwenlang ontmoetten, beïnvloedden en soms bevochten.
Van de woestijnoase Palmyra tot de handelsstad Bosra en de grensvesting Dura-Europos: Syrië laat een van de meest fascinerende gezichten van het Romeinse Rijk zien.
Voor een toekomstige reis is het echter essentieel om eerst de actuele veiligheidssituatie en officiële reisadviezen te controleren; de archeologische waarde van deze plaatsen staat los van de vraag of ze op dit moment verantwoord en praktisch te bezoeken zijn.
Een strandvakantie hoeft helemaal niet te betekenen dat je twee weken lang alleen maar op…
Van eenvoudige geometrische patronen tot enorme voorstellingen van goden, gladiatoren, wilde dieren en mythologische verhalen:…
De Romeinen waren meesters in het bouwen van wegen. Maar een weg had weinig nut…
Wie aan het Romeinse Rijk denkt, ziet al snel tempels, amfitheaters en marmeren villa's voor…
Wie aan Romeinse badhuizen denkt, denkt al snel aan enorme complexen met marmeren zalen, warme…
Het Colosseum in Rome is zonder twijfel het beroemdste amfitheater uit de Romeinse oudheid. Maar…