Cyprus staat vooral bekend om zijn zonnige stranden, helderblauwe zee en de verhalen rond de godin Aphrodite. Maar wie iets verder kijkt, ontdekt dat het eiland ook een indrukwekkend Romeins verleden heeft. Van grote theaters en antieke steden tot luxueuze villa’s met schitterende mozaïeken: op Cyprus zijn verrassend veel sporen van de Romeinse beschaving bewaard gebleven.
De Romeinen namen Cyprus in 58 voor Christus in bezit. Daarmee kwam het eiland in de Romeinse invloedssfeer terecht en groeide het uit tot een belangrijke schakel tussen de oostelijke Middellandse Zee, Klein-Azië en het Midden-Oosten. Vooral steden als Paphos, Kourion en Salamis ontwikkelden zich tot belangrijke centra van handel, bestuur en cultuur.
Het bijzondere aan Cyprus is dat de Romeinse monumenten vaak boven op veel oudere Griekse en Hellenistische lagen liggen. Daardoor wandel je op sommige plaatsen door duizenden jaren geschiedenis tegelijk. Een Romeins theater kan hier naast een Hellenistisch heiligdom liggen, terwijl in een villa Romeinse mozaïeken verhalen uit de Griekse mythologie vertellen.
Maar wat zijn nu de mooiste Romeinse bezienswaardigheden van Cyprus?
Cyprus lag strategisch midden in de oostelijke Middellandse Zee. Vanuit het eiland konden de Romeinen handelsroutes tussen Egypte, Syrië, Klein-Azië en de Egeïsche wereld controleren.
In 58 voor Christus werd Cyprus officieel door Rome geannexeerd. Paphos bleef vervolgens een belangrijk bestuurlijk centrum en de Romeinse stad groeide uit tot een van de belangrijkste steden van het eiland. De Romeinse aanwezigheid zorgde voor de aanleg en vernieuwing van publieke gebouwen, theaters, badhuizen, wegen en luxueuze woningen.
Ook de bestaande Griekse cultuur bleef sterk aanwezig. De Romeinen namen veel van de lokale religieuze tradities over en pasten bestaande heiligdommen aan. Dat is bijvoorbeeld goed te zien bij het heiligdom van Apollo Hylates bij Kourion.
In de vierde eeuw na Christus werd Cyprus getroffen door zware aardbevingen. Paphos verloor daarna een deel van zijn betekenis en Salamis, dat later Constantia werd genoemd, werd een belangrijker centrum. Uiteindelijk veranderde het eiland geleidelijk van een klassieke Romeinse samenleving in een vroegchristelijke samenleving.
Als je maar één Romeinse archeologische site op Cyprus kunt bezoeken, is Nea Paphos waarschijnlijk de beste keuze.
De oude stad ligt aan de westkust van Cyprus en maakt deel uit van het UNESCO-werelderfgoed Paphos. De archeologische zone bevat een enorme hoeveelheid resten uit de Hellenistische, Romeinse en vroegchristelijke periode. UNESCO noemt onder andere villa’s, paleizen, theaters, forten en graven als belangrijke onderdelen van het complex.
Tijdens de Romeinse periode werd Paphos een belangrijke stad. De rijkdom van de stad is vooral zichtbaar in de enorme Romeinse villa’s en hun prachtige mozaïekvloeren.
Een bezoek aan Nea Paphos voelt daardoor bijna als een wandeling door een Romeinse stad. Je ziet straten, openbare gebouwen, woningen en religieuze gebouwen, terwijl op de vloeren kleurrijke verhalen uit de Griekse mythologie zijn afgebeeld.
Voor liefhebbers van Romeinse geschiedenis is Paphos dan ook absoluut een hoogtepunt van Cyprus.
Binnen Nea Paphos is het House of Dionysos een van de absolute hoogtepunten.
Deze enorme villa werd gebouwd aan het einde van de tweede eeuw na Christus en besloeg ongeveer 2.000 vierkante meter. Meer dan een kwart van het gebouw was voorzien van mozaïekvloeren.
De mozaïeken tonen onder andere Dionysus, de god van de wijn, maar ook scènes uit de Griekse mythologie, jachttaferelen en afbeeldingen die met de wijnoogst te maken hebben.
Bijzonder is dat de Romeinen hier niet simpelweg hun eigen cultuur lieten zien. De villa toont juist hoe sterk de Griekse mythologie onderdeel bleef van de cultuur van Romeins Cyprus.
De kwaliteit van de mozaïeken is indrukwekkend. Sommige zijn zo gedetailleerd dat je gemakkelijk vergeet dat ze bijna tweeduizend jaar oud zijn.
Een andere spectaculaire villa in Nea Paphos is de Villa van Theseus.
Het enorme complex werd in de tweede helft van de tweede eeuw na Christus gebouwd en telde meer dan honderd kamers. Door de omvang en de representatieve architectuur wordt aangenomen dat het mogelijk de residentie van de Romeinse gouverneur van Cyprus was.
De villa is georganiseerd rond een groot centraal hof en verschillende ruimtes waren rijk versierd met mozaïeken.
Het bekendste mozaïek toont Theseus in zijn gevecht met de Minotaurus. Later werden nog mozaïeken toegevoegd met onder andere Poseidon en Amphitrite en scènes uit het verhaal van Achilles.
De Villa van Theseus geeft daarmee een prachtig beeld van het leven van de Romeinse elite op Cyprus.
Het House of Aion is misschien wel een van de meest fascinerende Romeinse huizen van Paphos.
Het gebouw dateert uit de vierde eeuw na Christus en is slechts gedeeltelijk opgegraven. In een apsidale ontvangstruimte ligt echter een uitzonderlijk mozaïek dat uit vijf grote scènes bestaat. Daarop zijn onder andere de geboorte van Dionysus, Leda en de zwaan, de schoonheidswedstrijd tussen Cassiopeia en de Nereïden, Apollo en Marsyas en de triomf van Dionysus afgebeeld.
Het mozaïek is bijzonder verfijnd en laat zien hoe hoog het artistieke niveau in het laat-Romeinse Cyprus was.
Voor liefhebbers van Romeinse mozaïeken is dit een van de plekken die je absoluut niet mag overslaan.
Ook het House of Orpheus maakt deel uit van het archeologische gebied van Nea Paphos.
Deze rijke Romeinse woning dateert uit het einde van de tweede of het begin van de derde eeuw na Christus. Het belangrijkste mozaïek toont Orpheus, de legendarische zanger en muzikant, omringd door dieren. Andere mozaïeken tonen onder andere Hercules en de leeuw van Nemea.
De woning laat opnieuw zien hoe belangrijk mythologische verhalen waren voor de Romeinse elite.
Een Romeinse villa op Cyprus was dus veel meer dan een comfortabel huis. De mozaïeken dienden ook om de opleiding, culturele kennis en status van de bewoners te tonen.
Nea Paphos bezat ook een indrukwekkend Romeins theater.
Het theater ligt op de helling van de Fabrika-heuvel en behoorde tot de belangrijkste openbare gebouwen van de oude stad. Het theater werd in de Romeinse tijd verschillende keren aangepast. Een inscriptie uit de tweede eeuw vermeldt dat keizers Antoninus Pius en Marcus Aurelius het theater lieten herstellen.
Het theater is interessant omdat hier het Romeinse openbare leven zichtbaar wordt. Theaters waren niet alleen plaatsen voor vermaak, maar vormden ook belangrijke ontmoetingsplaatsen waar de bevolking samenkwam.
Wie door de resten van Paphos loopt, kan zich daardoor goed voorstellen hoe levendig deze stad in de Romeinse tijd geweest moet zijn.
Aan de zuidkust van Cyprus ligt Kourion, een van de indrukwekkendste archeologische sites van het eiland.
De stad ligt spectaculair op een heuvel boven de kust. De Romeinse resten omvatten onder andere een agora, baden, villa’s, een theater, een stadion en het heiligdom van Apollo Hylates.
De Romeinse agora dateert in haar huidige vorm uit het begin van de derde eeuw na Christus en werd omgeven door zuilengangen. Aan de noordwestkant lagen openbare baden en een nymphaeum, dat water aan de stad leverde.
Kourion is vooral bijzonder vanwege de combinatie van archeologie en landschap. Terwijl je tussen de Romeinse resten loopt, kijk je uit over de Middellandse Zee.
Een van de mooiste gebouwen van Kourion is het House of Eustolios.
Het complex dateert uit het einde van de vierde of het begin van de vijfde eeuw na Christus. Het was een rijk wooncomplex met verschillende kamers, twee binnenplaatsen en een badgedeelte. Veel vertrekken waren voorzien van mozaïeken.
Het bijzondere aan Eustolios is dat je hier de overgang van de klassieke Romeinse wereld naar het christelijke Cyprus kunt zien.
De mozaïeken bevatten namelijk zowel traditionele klassieke motieven als christelijke verwijzingen. Een inscriptie verwijst naar Christus, terwijl een andere mozaïekinscriptie Apollo als de oude beschermgod van Kourion noemt.
Het complex vormt daardoor een prachtige illustratie van een samenleving die aan het veranderen was.
Ook het House of the Gladiators is een bezoek waard.
Deze Romeinse woning dateert uit de tweede helft van de derde eeuw na Christus. Rond een centrale binnenplaats lagen verschillende kamers en gangen. Het hoogtepunt zijn de mozaïeken waarop een gladiatorengevecht is afgebeeld.
Gladiatoren waren een belangrijk onderdeel van de Romeinse populaire cultuur en de afbeelding in Kourion is bijzonder omdat dergelijke scènes op Cyprus relatief zeldzaam zijn.
Het huis geeft daarmee een mooi beeld van de manier waarop Romeinse populaire cultuur ook op een eiland in de oostelijke Middellandse Zee werd beleefd.
Het theater van Kourion behoort tot de bekendste monumenten van de archeologische site.
Het theater werd oorspronkelijk in de tweede eeuw voor Christus gebouwd, maar het huidige uiterlijk is vooral het resultaat van uitbreidingen en restauraties uit de tweede en derde eeuw na Christus. Het bood plaats aan ongeveer 3.500 toeschouwers.
Het theater is prachtig gelegen en wordt tegenwoordig opnieuw gebruikt voor culturele voorstellingen.
Een bezoek is daardoor bijzonder: je zit op vrijwel dezelfde plek waar bijna tweeduizend jaar geleden al toeschouwers naar voorstellingen keken, met de kust van Cyprus op de achtergrond.
Op ongeveer 2,5 kilometer van Kourion ligt het heiligdom van Apollo Hylates.
Het heiligdom bestond al vóór de Romeinse tijd, maar kreeg in de Romeinse periode een belangrijke uitbreiding en restauratie. De huidige resten bevatten onder andere gebouwen uit de eerste eeuw na Christus.
Apollo werd hier vereerd als god van de bossen en beschermgod van Kourion.
De Romeinen namen het bestaande heiligdom dus over en pasten het aan. Dat is kenmerkend voor Romeins Cyprus: de Romeinse overheersing betekende niet dat de oudere Griekse religieuze tradities verdwenen.
Juist daarom is Apollo Hylates zo interessant voor wie de Romeinse geschiedenis van Cyprus wil begrijpen.
Vlak bij het heiligdom van Apollo Hylates ligt het Romeinse stadion van Kourion.
Het stadion werd in de tweede eeuw na Christus gebouwd en had een U-vormige plattegrond met zeven rijen zitplaatsen. Er konden ongeveer 6.000 toeschouwers terecht.
Hier werden waarschijnlijk atletiekwedstrijden en andere publieke evenementen georganiseerd.
Het stadion laat zien dat de Romeinse aanwezigheid op Cyprus niet alleen zichtbaar was in villa’s en tempels, maar ook in de publieke cultuur van sport, spektakel en massabijeenkomsten.
Aan de oostkust van Cyprus liggen de indrukwekkende ruïnes van Salamis.
Salamis was al eeuwen voor de komst van de Romeinen een belangrijke stad, maar beleefde ook tijdens de Romeinse periode een bloeiperiode. Onder de Romeinse resten vallen vooral het gymnasium, de baden en het enorme theater op.
Het Romeinse gymnasium werd gebouwd op een oudere Hellenistische basis en in de Romeinse tijd uitgebreid en aangepast. De baden waren versierd met mozaïeken en muurschilderingen.
Het theater werd tijdens de regering van Augustus gebouwd en later onder Hadrianus en Trajanus voltooid. Het bood waarschijnlijk plaats aan ongeveer 15.000 toeschouwers en behoorde daarmee tot de grootste theaters van het oostelijke Middellandse Zeegebied.
Salamis is daardoor een van de beste plaatsen om je een beeld te vormen van de omvang van een grote Romeinse stad op Cyprus.
Let op: Salamis ligt in het noordelijke deel van Cyprus, dat sinds 1974 niet onder controle staat van de Republiek Cyprus. De politieke situatie en toegang kunnen daarom verschillen van die bij de archeologische sites in het zuiden.
Aan de kust ten oosten van Limassol ligt Amathus, een van de oudste steden van Cyprus.
De stad bestond al lang voor de Romeinse overheersing, maar bleef ook in de Romeinse periode economisch actief. Archeologisch onderzoek bij de oude haven wijst erop dat Amathus in de Romeinse tijd een belangrijke commerciële rol bleef spelen. Er zijn onder andere aanwijzingen gevonden voor activiteiten rond het lossen en opslaan van goederen in de late keizertijd.
Amathus is minder spectaculair Romeins dan Kourion of Paphos, maar juist interessant als voorbeeld van een oudere Cypriotische stad die zich aanpaste aan de Romeinse wereld.
De ligging aan de kust maakt de site bovendien aantrekkelijk om te combineren met een bezoek aan Limassol.
Cyprus is klein genoeg om in één rondreis verschillende Romeinse hoogtepunten te combineren.
Een goede route begint in Paphos. Trek hier minstens een volledige dag uit voor Nea Paphos. Begin bij de Romeinse villa’s en besteed vooral aandacht aan het House of Dionysos, de Villa van Theseus, het House of Orpheus en het House of Aion. Combineer dit eventueel met het Romeinse theater.
Rijd vervolgens langs de westkust naar Kourion. Trek hier eveneens enkele uren uit. Bezoek de Romeinse agora, het theater, het House of Eustolios en de House of the Gladiators. Daarna kun je doorrijden naar het heiligdom van Apollo Hylates en het Romeinse stadion.
Vervolgens kun je richting Limassol rijden en onderweg Amathus bezoeken. Deze archeologische site is kleiner, maar vormt een interessante aanvulling op Kourion.
Voor wie ook het noorden van het eiland bezoekt, is Salamis een van de belangrijkste historische bestemmingen. Het enorme theater en het Romeinse gymnasium geven een heel ander beeld van de Romeinse wereld op Cyprus.
Dag 1: Paphos en Nea Paphos
Dag 2: Romeinse villa’s en theater van Paphos
Dag 3: Kourion en House of Eustolios
Dag 4: Apollo Hylates, stadion van Kourion en Amathus
Dag 5: Salamis en omgeving, afhankelijk van de toegangs- en veiligheidssituatie
Voor veel bezoekers zijn de Romeinse mozaïeken de grootste verrassing van Cyprus.
Vooral Paphos beschikt over een uitzonderlijke verzameling mozaïeken. UNESCO noemt de mozaïeken van Nea Paphos zelfs een van de belangrijkste onderdelen van de uitzonderlijke universele waarde van de site.
De mozaïeken tonen niet alleen Romeinse onderwerpen. Griekse goden, helden en mythische verhalen komen voortdurend terug. Dat is geen tegenstelling: de Romeinse elite in de oostelijke Middellandse Zee was sterk beïnvloed door de Griekse cultuur.
Wie de Romeinse geschiedenis van Cyprus wil begrijpen, moet daarom niet alleen naar zuilen en ruïnes kijken. Juist de mozaïeken laten zien hoe Romeinse macht, Griekse mythologie en lokale Cypriotische tradities samenkwamen.
Cyprus is misschien niet het eerste eiland waar je aan denkt bij een Romeinse vakantie. Italië, Frankrijk, Spanje en Tunesië zijn veel bekender. Toch heeft Cyprus voor liefhebbers van de oudheid een aantal enorme voordelen.
Op relatief korte afstand van elkaar vind je hier:
Bovendien zijn de Romeinse monumenten vaak ingebed in een veel oudere geschiedenis. In Paphos en Kourion zie je daardoor niet alleen Rome, maar ook de Hellenistische wereld die eraan voorafging en het vroege christendom dat erop volgde.
Cyprus is een verrassend veelzijdige bestemming voor iedereen die geïnteresseerd is in het Romeinse Rijk.
Paphos is de absolute topper dankzij de schitterende villa’s en mozaïeken. Kourion is misschien wel de meest sfeervolle Romeinse site, vooral dankzij de spectaculaire ligging boven de Middellandse Zee. Salamis laat zien hoe groot en belangrijk Romeinse steden op Cyprus konden zijn, terwijl Amathus een interessant beeld geeft van de economische rol van het eiland.
Wat Cyprus extra bijzonder maakt, is de overgang tussen culturen. De Romeinen kwamen niet terecht op een onbewoond eiland, maar namen een samenleving over met een eeuwenoude Griekse en lokale traditie. In plaats van deze volledig te vervangen, namen zij veel ervan over en voegden ze hun eigen architectuur, bestuur en cultuur toe.
Wie langs de Romeinse ruïnes van Paphos, Kourion en Salamis reist, ontdekt daardoor niet alleen het Romeinse Cyprus, maar een complete doorsnede van de geschiedenis van de oostelijke Middellandse Zee.
En misschien is dat wel de grootste charme van een Romeinse rondreis door Cyprus: je kunt ‘s ochtends tussen bijna tweeduizend jaar oude mozaïeken lopen en ‘s middags uitkijken over dezelfde blauwe Middellandse Zee die de Romeinse schepen ooit naar het eiland bracht.
Een strandvakantie hoeft helemaal niet te betekenen dat je twee weken lang alleen maar op…
Van eenvoudige geometrische patronen tot enorme voorstellingen van goden, gladiatoren, wilde dieren en mythologische verhalen:…
De Romeinen waren meesters in het bouwen van wegen. Maar een weg had weinig nut…
Wie aan het Romeinse Rijk denkt, ziet al snel tempels, amfitheaters en marmeren villa's voor…
Wie aan Romeinse badhuizen denkt, denkt al snel aan enorme complexen met marmeren zalen, warme…
Het Colosseum in Rome is zonder twijfel het beroemdste amfitheater uit de Romeinse oudheid. Maar…