Wie aan Romeinse steden denkt, komt al snel uit bij Pompeï, Rome, Tarragona of Mérida. Fantastische plekken, maar ook plaatsen die inmiddels bij veel reizigers bekend zijn.
Toch ligt verspreid over Europa een hele verzameling Romeinse steden waar je veel minder vaak over hoort. Sommige waren ooit belangrijke hoofdsteden, handelssteden of militaire centra. Andere verdwenen vrijwel volledig uit het landschap en werden pas eeuwen later door archeologen opnieuw ontdekt.
Juist die onbekendheid maakt ze interessant.
In dit artikel nemen we je mee naar vijf Romeinse steden die relatief weinig reizigers kennen, maar die absoluut een plek verdienen op de lijst van liefhebbers van de Romeinse oudheid.
In het noorden van Bulgarije, niet ver van Veliko Tarnovo, liggen de resten van een Romeinse stad die een beetje aan een openluchtmuseum doet denken. De naam is Nicopolis ad Istrum, letterlijk ongeveer ‘stad van de overwinning aan de Donau’.
De stad werd aan het begin van de tweede eeuw gesticht door keizer Trajanus, na zijn overwinningen op de Daciërs. De ligging was strategisch: Nicopolis ad Istrum lag aan belangrijke routes door de Balkan en ontwikkelde zich tot een welvarende stad.
Wat meteen opvalt, is de opvallend regelmatige stadsplattegrond. Rechte straten kruisen elkaar volgens het klassieke Romeinse patroon. Het forum vormde het hart van de stad en rondom lagen openbare gebouwen, winkels en woningen.
Maar Nicopolis ad Istrum was niet zomaar een Romeinse provinciestad.
De architectuur vertoont opvallend veel overeenkomsten met steden in Klein-Azië. Dat is niet zo vreemd: de Balkan vormde in de Romeinse tijd een ontmoetingsplaats van verschillende culturen. Griekse tradities, Romeinse bestuursvormen en lokale gebruiken kwamen hier samen.
Een bijzonder detail is dat Nicopolis ad Istrum zelf munten uitgaf. Op die munten werden zelfs afbeeldingen van gebouwen uit de stad afgebeeld.
Dat betekent dat we tegenwoordig niet alleen naar de ruïnes kunnen kijken, maar dankzij deze munten ook een idee krijgen van hoe bepaalde gebouwen er in de Romeinse tijd uitzagen.
Buiten de stadsmuren lagen villa’s, werkplaatsen en begraafplaatsen. Daarmee krijg je een beeld van een complete Romeinse gemeenschap en niet alleen van een geïsoleerd monument.
De resten van Nicopolis ad Istrum staan bovendien op de Bulgaarse UNESCO-Tentative List.
Waarom bezoeken?
Omdat je hier een relatief onbekende Romeinse stad kunt ontdekken zonder de grote toeristenmassa’s die je bij Pompeï of Rome tegenkomt.
Vlak bij de moderne Montenegrijnse hoofdstad Podgorica liggen de resten van Doclea. Voor de meeste toeristen is het een onbekende naam, terwijl het in de Romeinse tijd een belangrijke stad in de regio was.
De ligging is bijzonder mooi. Doclea werd gebouwd bij de samenvloeiing van verschillende rivieren. Water was er dus volop aanwezig en tegelijkertijd vormden de rivieren een natuurlijke bescherming.
De Romeinen legden hier een typische stad aan met een forum, basilica, tempels, badhuizen, woningen en stadsmuren.
Een van de interessantste aspecten van Doclea is dat je hier de klassieke Romeinse stadsplanning nog kunt herkennen. De twee belangrijkste straten – de cardo en decumanus – vormden de basis van de stad.
Doclea kreeg in de eerste eeuw na Christus de status van municipium. Later, tijdens de bestuurlijke hervormingen van keizer Diocletianus, werd de stad de hoofdstad van de provincie Prevalis.
Daarmee was Doclea veel belangrijker dan de bescheiden ruïnes die je vandaag aantreft misschien doen vermoeden.
Ook de necropolen rondom de stad zijn interessant. Archeologen hebben honderden graven onderzocht, daterend uit de eerste tot en met de vierde eeuw. Ze leverden sieraden, glaswerk, aardewerk en andere voorwerpen op.
Bijzonder is bovendien dat er aanwijzingen zijn voor verschillende religieuze en culturele gemeenschappen. Eén graf bevatte bijvoorbeeld Joodse symbolen.
Doclea is vooral interessant voor reizigers die houden van archeologie zonder dat alles volledig gerestaureerd is.
Hier geen imposante tempel die overeind is gebleven zoals in Baalbek. In plaats daarvan zie je fundamenten, muren, straten en resten van gebouwen verspreid over het landschap.
En juist daardoor krijg je een goed beeld van hoe een Romeinse stad eruitzag voordat moderne steden over de ruïnes heen werden gebouwd.
Waarom bezoeken?
Omdat Doclea laat zien hoe een Romeinse stad in de Balkan eruitzag en omdat de plek nog verrassend weinig bekend is.
Deze stad is misschien wel de interessantste verrassing van de vijf.
Nikopolis, in de buurt van het huidige Preveza in Griekenland, werd gesticht door Octavianus – de latere keizer Augustus – na zijn overwinning bij de beroemde zeeslag van Actium in 31 voor Christus.
Die overwinning was een keerpunt in de Romeinse geschiedenis. Octavianus versloeg Marcus Antonius en Cleopatra en werd uiteindelijk de eerste keizer van het Romeinse Rijk.
Om zijn overwinning te vieren liet hij een nieuwe stad bouwen.
De naam zegt het eigenlijk al: Nikopolis betekent ‘stad van de overwinning’.
Nikopolis groeide uit tot een belangrijk politiek, economisch en cultureel centrum van Epirus.
De stad werd zorgvuldig gepland met rechte straten, een forum, openbare gebouwen, een theater, een stadion en andere monumenten. Er waren bovendien verschillende havens die de stad met de Ionische Zee en de Ambracische Golf verbonden.
Een van de bijzondere dingen aan Nikopolis is de enorme omvang van het archeologische gebied. De ruïnes liggen verspreid over een groot landschap en zijn daardoor heel anders te ervaren dan compacte archeologische sites.
Je wandelt hier niet alleen langs een paar gebouwen.
Je bevindt je daadwerkelijk in het landschap van een verdwenen Romeinse stad.
Nikopolis was niet uitsluitend een politiek centrum.
De beroemde stoïcijnse filosoof Epictetus verhuisde aan het einde van de eerste eeuw naar Nikopolis. Daar stichtte hij een filosofische school.
Dat geeft de stad een heel andere dimensie. Tussen de tempels, theaters en straten werd niet alleen handel gedreven en bestuurd; hier werd ook gediscussieerd over filosofie, ethiek en de manier waarop een mens moest leven.
Nikopolis ontwikkelde zich later bovendien tot een belangrijk christelijk centrum en bleef nog eeuwenlang bestaan.
UNESCO beschouwt de stad als een bijzonder voorbeeld van een Romeinse stad in Grieks gebied en heeft Nikopolis op de Tentative List geplaatst.
Waarom bezoeken?
Omdat bijna geen enkele andere plek zo direct verbonden is met de geboorte van het Romeinse keizerrijk.
De naam is een beetje een tongbreker, maar Ulpia Traiana Sarmizegetusa is een van de interessantste Romeinse steden van Oost-Europa.
De stad lag in de Romeinse provincie Dacia, het gebied dat de Romeinen onder keizer Trajanus veroverden.
Na de Dacische oorlogen werd hier rond 108 na Christus een nieuwe Romeinse kolonie gesticht. Het werd het administratieve, politieke, economische en religieuze centrum van de nieuwe provincie.
De stad werd volgens een strak Romeins stratenplan aangelegd. Rechte straten vormden een regelmatig raster en het centrum werd omringd door monumentale gebouwen.
Juist de geschiedenis van Dacia maakt deze stad zo interessant.
De Romeinse verovering van Dacia was een van de belangrijkste militaire successen van keizer Trajanus. De oorlogen waren zo belangrijk dat Trajanus in Rome zelfs de beroemde Zuil van Trajanus liet oprichten, waarop de veldtochten tegen de Daciërs worden afgebeeld.
Ulpia Traiana Sarmizegetusa werd vervolgens het symbool van de Romeinse aanwezigheid in het nieuwe gebied.
De stad kreeg een forum, tempels, een amfitheater en verschillende andere openbare gebouwen. Ook waren er tempels voor buitenlandse godheden. Dat past goed bij het kosmopolitische karakter van het Romeinse Rijk.
Het Roemeense Nationaal Historisch Museum beschrijft de stad als de eerste Romeinse stad die na de verovering van Dacia werd gebouwd en benadrukt haar rol als administratief en religieus centrum van de provincie.
Er is een belangrijk detail.
Ulpia Traiana Sarmizegetusa is niet hetzelfde als Sarmizegetusa Regia.
Sarmizegetusa Regia was het belangrijke centrum van het Dacische koninkrijk vóór de Romeinse verovering. Ulpia Traiana Sarmizegetusa was juist een Romeinse stad die na de verovering werd gesticht.
De twee plaatsen liggen bovendien tientallen kilometers van elkaar.
Waarom bezoeken?
Omdat je hier letterlijk de overgang kunt zien van het Dacische koninkrijk naar de Romeinse provincie Dacia.
De laatste stad in deze lijst is Carnuntum, gelegen aan de Donau in het oosten van Oostenrijk.
En hoewel Carnuntum onder liefhebbers van de Romeinse oudheid behoorlijk bekend is, zullen veel gewone reizigers de naam waarschijnlijk nooit zijn tegengekomen.
Dat is eigenlijk vreemd.
Carnuntum was namelijk een van de belangrijkste Romeinse steden van Midden-Europa.
De stad ontstond rond een belangrijk militair steunpunt aan de Donau en groeide uit tot een enorm militair, politiek en economisch centrum. Ze lag aan de grens van het Romeinse Rijk en vormde een belangrijke schakel tussen de mediterrane wereld en de gebieden ten noorden van de Donau.
Carnuntum bestond uit verschillende delen: een legionair fort, een militaire nederzetting en een grote burgerstad.
De omvang daarvan maakt duidelijk hoe belangrijk de plek was.
Vandaag kun je onder meer een Romeinse stadswijk, een amfitheater en het indrukwekkende Heidentor bekijken.
Het amfitheater van de burgerstad bood plaats aan ongeveer 13.000 toeschouwers. Het militaire amfitheater kon ongeveer 8.000 mensen ontvangen.
Dat zijn enorme aantallen voor een stad die tegenwoordig vooral bekend is bij archeologen en liefhebbers van de Romeinse geschiedenis.
Carnuntum is bovendien een plek waar archeologen nog steeds veel ontdekken.
Met luchtfotografie en geofysisch onderzoek zijn grote delen van de vroegere stad en de omgeving in kaart gebracht zonder dat alles hoeft te worden opgegraven. Daardoor ontstaat een steeds beter beeld van de enorme omvang van de Romeinse nederzetting.
Het Romeinse stadsgebied is tegenwoordig ingericht als archeologisch park. Sommige gebouwen zijn gedeeltelijk gereconstrueerd, waardoor je een beter idee krijgt van hoe een Romeinse stad aan de Donau eruit kan hebben gezien.
Waarom bezoeken?
Omdat Carnuntum laat zien dat de Romeinse wereld veel verder naar het noorden reikte dan veel mensen denken.
Wat deze steden gemeen hebben, is dat ze allemaal een ander verhaal vertellen.
| Stad | Land | Waar staat de stad om bekend? |
|---|---|---|
| Nicopolis ad Istrum | Bulgarije | Romeinse stadsplanning en Klein-Aziatische invloeden |
| Doclea | Montenegro | Romeinse stad in de Balkan en hoofdstad van Prevalis |
| Nikopolis | Griekenland | Stad van Augustus na de overwinning bij Actium |
| Ulpia Traiana Sarmizegetusa | Roemenië | Romeinse verovering en kolonisatie van Dacia |
| Carnuntum | Oostenrijk | Militair en economisch centrum aan de Donau |
Samen vertellen ze eigenlijk een veel groter verhaal.
Het Romeinse Rijk was namelijk niet alleen Rome, Italië en de Middellandse Zee.
Het strekte zich uit van de Griekse wereld tot de Balkan en van Dacia tot de Donaugrens. In al die gebieden ontstonden steden met fora, badhuizen, tempels, theaters, amfitheaters en rechte straten.
Maar iedere stad ontwikkelde tegelijkertijd een eigen karakter.
Dat hangt af van wat je zoekt.
Voor geschiedenis: kies Nikopolis. De stichting van de stad is rechtstreeks verbonden met de overwinning van Augustus bij Actium en daarmee met het ontstaan van het Romeinse keizerrijk.
Voor archeologie: kies Carnuntum. De combinatie van opgravingen, reconstructies en modern archeologisch onderzoek maakt het een bijzonder interessante bestemming.
Voor rust en authenticiteit: kies Doclea. Hier ervaar je veel meer het gevoel een vergeten Romeinse stad te ontdekken.
Voor de Romeinse verovering: kies Ulpia Traiana Sarmizegetusa. Hier zie je de gevolgen van de Romeinse expansie in Dacia.
Voor klassieke Romeinse stadsplanning: kies Nicopolis ad Istrum. De rechte straten en het forum maken de structuur van een Romeinse stad goed zichtbaar.
Misschien is dat uiteindelijk wel het leukste aan deze vijf steden.
Bij Pompeï zie je een Romeinse stad die op spectaculaire wijze door een ramp werd begraven. In Rome zie je monumenten die eeuwenlang het hart van de westerse geschiedenis vormden.
Maar in plaatsen als Doclea, Nicopolis ad Istrum en Ulpia Traiana Sarmizegetusa moet je soms wat beter kijken.
Een stuk muur.
De resten van een straat.
Een fundering van een tempel.
De contouren van een forum.
En opeens realiseer je je dat hier ooit duizenden mensen woonden, werkten, winkelden, naar het badhuis gingen, naar het theater keken en hun kinderen grootbrachten.
Dat zijn misschien wel de interessantste Romeinse steden: niet de steden die iedereen kent, maar de steden die je zelf nog kunt ontdekken.
Een strandvakantie hoeft helemaal niet te betekenen dat je twee weken lang alleen maar op…
Van eenvoudige geometrische patronen tot enorme voorstellingen van goden, gladiatoren, wilde dieren en mythologische verhalen:…
De Romeinen waren meesters in het bouwen van wegen. Maar een weg had weinig nut…
Wie aan het Romeinse Rijk denkt, ziet al snel tempels, amfitheaters en marmeren villa's voor…
Wie aan Romeinse badhuizen denkt, denkt al snel aan enorme complexen met marmeren zalen, warme…
Het Colosseum in Rome is zonder twijfel het beroemdste amfitheater uit de Romeinse oudheid. Maar…