Bij Egypte denk je waarschijnlijk eerst aan de piramides van Gizeh, de tempels van Luxor en Karnak en de grafkamers van de farao’s. Toch heeft het land ook een indrukwekkend Romeins verleden.
In 30 v.Chr. werd Egypte onderdeel van het Romeinse Rijk nadat Octavianus, de latere keizer Augustus, Marcus Antonius en Cleopatra had verslagen. Vanaf dat moment werd Egypte een Romeinse provincie. De Romeinen beschouwden het land als een uitzonderlijk belangrijke bron van graan en andere rijkdommen. Tegelijkertijd namen zij veel Egyptische religieuze tradities over. Keizers werden op tempelwanden afgebeeld als farao’s en eeuwenoude cultussen bleven bestaan.
Daardoor ontstond in Egypte een unieke mix van Egyptische, Griekse en Romeinse cultuur. Dat zie je nergens beter dan in Alexandrië, maar ook langs de Nijl zijn talloze tempels te vinden die tijdens de Ptolemaeïsche en Romeinse periode werden gebouwd of voltooid.
Een rondreis langs het Romeinse Egypte voert daarom langs grote steden, tempels, theaters, catacomben, forten en badhuizen. Sommige monumenten zijn volledig Romeins, terwijl andere vooral laten zien hoe Rome zich aanpaste aan de duizenden jaren oude Egyptische traditie.
Egypte werd in 30 v.Chr. een Romeinse provincie. Anders dan veel andere provincies had het land een uitzonderlijke economische betekenis.
De vruchtbare Nijldelta en de landbouw langs de Nijl leverden enorme hoeveelheden graan. Dat graan was van groot belang voor de bevoorrading van Rome en andere delen van het rijk.
Ook lag Egypte strategisch tussen de Middellandse Zee, Afrika en de handelsroutes naar Arabië en India. De Romeinen profiteerden bovendien van bestaande havens en handelsnetwerken.
De Romeinse overheid investeerde in irrigatie, kanalen en landbouw. Ook werden nieuwe nederzettingen gesticht. Keizer Hadrianus bezocht Egypte zelf en stichtte onder meer de stad Antinoöpolis, genoemd naar zijn overleden geliefde Antinoüs.
Toch probeerden de Romeinen de Egyptische samenleving niet volledig te vervangen. De faraonische religie bleef bestaan. Romeinse keizers werden afgebeeld met traditionele Egyptische kronen en kleding, terwijl zij offers brachten aan Egyptische goden.
Dat verklaart waarom sommige van de mooiste ‘Romeinse’ monumenten van Egypte er helemaal niet Romeins uitzien.
De beste plaats om het Grieks-Romeinse Egypte te ontdekken is Alexandrië.
De stad werd in 331 v.Chr. door Alexander de Grote gesticht en groeide onder de Ptolemaeën uit tot een van de belangrijkste steden van de mediterrane wereld. Onder Romeins bestuur bleef Alexandrië een enorm cultureel, economisch en intellectueel centrum.
Veel beroemde monumenten uit de oudheid zijn verdwenen, waaronder de vuurtoren en de grote bibliotheek. Toch zijn er nog indrukwekkende Romeinse resten over.
De belangrijkste zijn:
Alexandrië is daarmee misschien wel de beste plek in Egypte om te ervaren hoe de Egyptische, Griekse en Romeinse wereld samenkwamen.
Midden in het moderne Alexandrië ligt Kom el-Dikka, een archeologisch gebied dat vooral belangrijk is vanwege de Romeinse en Byzantijnse resten.
Het belangrijkste monument is een klein Romeins theater of odeon. Volgens het Egyptische ministerie van Toerisme en Oudheden is dit het enige bekende voorbeeld van dit type Romeins theater in Egypte. Rond het theater liggen Romeinse badhuizen, villa’s met mozaïeken en een complex van college- of hoorcollegeruimten.
Een van de mooiste onderdelen is de Villa of the Birds, genoemd naar de fraaie mozaïeken waarop vogels en geometrische patronen zijn afgebeeld.
Kom el-Dikka geeft daardoor een bijzonder inkijkje in het dagelijkse leven van de Romeinse elite in Alexandrië.
Een van de meest bijzondere Romeinse monumenten van Egypte bevindt zich onder de grond.
De Catacomben van Kom el-Shoqafa dateren uit de Romeinse periode en werden gebruikt vanaf het einde van de eerste of het begin van de tweede eeuw na Christus. Het complex bleef vervolgens eeuwenlang in gebruik.
De architectuur is buitengewoon omdat verschillende tradities hier samenkomen.
Je ziet:
Het resultaat is een fascinerende combinatie van Egyptische, Griekse en Romeinse kunst.
Juist daarom behoort Kom el-Shoqafa tot de mooiste voorbeelden van de culturele vermenging die kenmerkend was voor het Romeinse Alexandrië.
Een van de bekendste Romeinse monumenten van Alexandrië is de enorme granieten zuil die traditioneel bekendstaat als Pompey’s Pillar.
Die naam is misleidend. De zuil werd in werkelijkheid aan het einde van de derde eeuw na Christus opgericht ter ere van keizer Diocletianus. Het Egyptische ministerie dateert de oprichting rond 297 na Christus.
De enorme monolithische zuil is gemaakt van graniet uit Aswan.
De zuil stond in de omgeving van het Serapeum, een belangrijk heiligdom voor de god Serapis. Het Serapeum zelf was al in de Ptolemaeïsche periode ontstaan en bleef ook tijdens de Romeinse periode een belangrijk religieus centrum.
Het Serapeum was een van de belangrijkste tempels van het antieke Alexandrië.
De cultus van Serapis was bijzonder omdat deze god verschillende Griekse en Egyptische religieuze tradities met elkaar verbond.
Het heiligdom werd in de tweede eeuw v.Chr. aangelegd en bleef eeuwenlang bestaan. In 391 na Christus werd het heiligdom verwoest nadat keizer Theodosius het heidendom in het Romeinse Rijk had verboden.
De ruïnes zijn tegenwoordig minder spectaculair dan bijvoorbeeld de tempel van Dendera, maar historisch gezien is het een van de belangrijkste plaatsen van het Romeinse Alexandrië.
Ten noorden van Luxor ligt de schitterende Tempel van Hathor in Dendera.
Hoewel Dendera geen Romeinse tempel in de klassieke zin is, behoort het complex tot de belangrijkste plekken om de Romeinse periode van Egypte te begrijpen.
De huidige tempel werd grotendeels gebouwd tijdens de Ptolemaeïsche periode, maar de bouw en decoratie gingen door tijdens de Romeinse overheersing. Romeinse keizers zoals Augustus, Tiberius en Nero werden op de tempelwanden afgebeeld terwijl zij offers brachten aan Egyptische goden.
Dendera is beroemd om:
Het is een van de beste plaatsen om te zien hoe een Romeinse keizer zich in Egypte letterlijk als farao liet afbeelden.
De tempel van Esna is kleiner dan Dendera, maar voor liefhebbers van de Romeinse geschiedenis bijzonder interessant.
Het huidige tempelgedeelte behoort grotendeels tot de Grieks-Romeinse periode. Volgens UNESCO dateert het grootste deel van de zichtbare tempel uit de Romeinse tijd en zijn er inscripties van keizers uit de eerste tot en met de derde eeuw na Christus.
De tempel is gewijd aan Khnum, een oude Egyptische god die werd geassocieerd met de Nijl en de schepping.
De recente restauratiewerkzaamheden hebben bovendien nieuwe details en kleuren op de muren en zuilen zichtbaar gemaakt.
Esna is daarmee een mooi voorbeeld van een Egyptische tempel die nog eeuwenlang onder Romeinse heerschappij actief bleef.
De enorme Tempel van Horus in Edfu is een van de best bewaarde tempels van Egypte.
De tempel werd voornamelijk gebouwd in de Ptolemaeïsche periode. De eerste steen werd volgens UNESCO in 237 v.Chr. gelegd en het complex werd in verschillende fasen voltooid.
Hoewel de meeste monumentale bouwactiviteiten vóór de Romeinse verovering plaatsvonden, bleef de tempel ook in de Romeinse periode onderdeel van de religieuze wereld van Egypte.
Edfu is daarom vooral interessant als voorbeeld van de continuïteit van de Egyptische religie onder Rome.
De tempel van Kom Ombo is een van de bekendste tempels langs de Nijl.
Het complex werd gebouwd in de Ptolemaeïsche en Romeinse periode en was gewijd aan onder andere Sobek en Horus. UNESCO rekent Kom Ombo samen met Dendera, Edfu en Esna tot een groep tempels uit de Ptolemaeïsche en Romeinse periode.
Een bijzonder detail bevindt zich op een reliëf uit de tweede eeuw na Christus. Daarop zijn voorwerpen afgebeeld die worden geïnterpreteerd als chirurgische instrumenten.
De tempel laat daardoor niet alleen de religieuze continuïteit zien, maar vormt ook een interessante bron voor de geschiedenis van de geneeskunde in het Romeinse Egypte.
Op het eiland Agilkia bij Aswan ligt het indrukwekkende tempelcomplex van Philae.
De belangrijkste tempel is gewijd aan Isis en werd grotendeels gebouwd in de Ptolemaeïsche periode. Maar het complex bleef ook tijdens de Romeinse tijd actief.
Voor de Romeinse geschiedenis zijn vooral de Kiosk van Trajanus, de tempel van Hathor en de monumenten uit de periode van Augustus interessant. Het Egyptische ministerie vermeldt bovendien dat de cultus van Isis hier tot in de late vierde eeuw bleef bestaan. De laatste gedateerde hiërogliefen dateren uit 394 na Christus.
Philae laat daarmee zien hoe lang de oude Egyptische religie standhield binnen het Romeinse Rijk.
Bij Aswan ligt ook de indrukwekkende Tempel van Kalabsha.
Dit is een van de interessantste volledig Romeinse tempels van Egypte. De tempel werd gebouwd tijdens de regering van keizer Augustus, de eerste Romeinse keizer. Hij was voornamelijk gewijd aan de Nubische god Mandulis.
Kalabsha is bijzonder omdat hier verschillende culturen samenkomen. Naast Egyptische tradities zijn er Griekse en Meroïtische inscripties.
De tempel is bovendien een van de belangrijkste monumenten van Nubië die in de twintigste eeuw werden verplaatst vanwege de aanleg van de Aswandam. Hij maakt onderdeel uit van het UNESCO-werelderfgoed Nubische monumenten van Abu Simbel tot Philae.
Verder stroomopwaarts ligt Wadi al-Sebua, een verzameling tempels die na de aanleg van de Aswandam naar een nieuwe locatie zijn verplaatst.
Voor de Romeinse geschiedenis is vooral de tempel van al-Maharraqa interessant. Dit is een Romeinse tempel die was gewijd aan Isis en Serapis. Ook de Grieks-Romeinse tempel van Dakka bevindt zich hier.
Het gebied is onderdeel van hetzelfde UNESCO-werelderfgoed als Philae en Kalabsha.
Luxor is natuurlijk vooral bekend om zijn faraonische tempels, maar ook hier zijn duidelijke Romeinse sporen te vinden.
Het bekendste voorbeeld is de Tempel van Luxor.
In de late derde eeuw na Christus bouwden de Romeinen een fort rond de tempel. Een deel van het oudere tempelcomplex werd vervolgens gebruikt als militair en bestuurlijk centrum.
In een van de ruimtes werden oudere reliëfs bedekt met pleisterwerk en opnieuw beschilderd in de Grieks-Romeinse stijl. Daarbij werden onder andere keizer Diocletianus en zijn medekeizers afgebeeld.
Het is een fascinerend voorbeeld van een oud Egyptisch monument dat eeuwen later een volledig nieuwe functie kreeg.
Een van de meest bijzondere Romeinse steden van Egypte was Antinoöpolis.
De stad werd door keizer Hadrianus gesticht ter nagedachtenis aan Antinoüs, die in 130 na Christus in de Nijl was verdronken.
Hadrianus maakte van de nieuwe stad een monument voor zijn overleden metgezel en gaf haar een uitgesproken Grieks-Romeins karakter.
Antinoöpolis beschikte over monumentale straten, openbare gebouwen en religieuze voorzieningen.
De stad laat zien dat de Romeinen in Egypte niet alleen bestaande Egyptische steden gebruikten, maar ook nieuwe Romeins-Griekse stedelijke centra konden stichten. Het Egyptische ministerie noemt Antinoöpolis expliciet als een Romeinse nederzetting die door Hadrianus werd gesticht.
Voor wie verder wil kijken dan de beroemde tempels is de Fajoem-oase bijzonder interessant.
In deze vruchtbare regio ontstonden verschillende Grieks-Romeinse nederzettingen. Een van de bekendste is Karanis, het huidige Kom Aushim.
De nederzetting groeide tijdens de Grieks-Romeinse periode en biedt een veel alledaagser beeld van het leven in Egypte dan de grote tempels.
Hier zie je niet alleen religieuze gebouwen, maar ook huizen, opslagplaatsen, straten en landbouwinfrastructuur.
De Fajoem staat op de UNESCO-Tentative List vanwege zijn bijzondere landschap en archeologische resten uit onder meer de Grieks-Romeinse periode.
Het Romeinse Egypte ziet er anders uit dan Romeins Italië.
Dat komt doordat de Romeinen veel lokale tradities overnamen.
In Egypte werden tempels gebouwd volgens de traditionele Egyptische architectuur, maar onder Romeinse keizers.
Kalabsha is hiervan een goed voorbeeld. Dendera, Esna, Edfu en Kom Ombo laten daarnaast zien hoe Ptolemaeïsche tempels tijdens de Romeinse periode werden voltooid en gebruikt.
Een van de opvallendste kenmerken is dat Romeinse keizers op Egyptische tempels verschijnen als farao.
In Dendera zijn onder andere Augustus, Tiberius en Nero afgebeeld terwijl zij offers brengen aan Egyptische goden.
De Romeinse overheersing betekende dus niet dat de faraonische cultuur onmiddellijk verdween.
In Alexandrië werd de stedelijke cultuur veel sterker door de Grieks-Romeinse traditie bepaald.
Kom el-Dikka bevat een theater, grote badcomplexen, villa’s, mozaïeken en ruimtes die mogelijk verband hielden met onderwijs.
Hier lijkt het Romeinse Egypte veel meer op andere provincies van het rijk.
Een van de interessantste aspecten van Romeins Egypte is de religie.
De Romeinen konden verrassend tolerant zijn tegenover de Egyptische godsdienst.
Goden als Isis, Serapis en Horus bleven populair. Vooral de cultus van Isis verspreidde zich vanuit Egypte over het hele Romeinse Rijk.
Ook Romeinse keizers namen de traditionele Egyptische beeldtaal over.
Daarom zie je op de tempelwanden een merkwaardige combinatie: een Romeinse keizer draagt de traditionele kleding van een farao en brengt een offer aan een Egyptische god.
Dat maakt Egypte uniek binnen het Romeinse Rijk.
Wie de Romeinse geschiedenis wil combineren met de bekendste hoogtepunten van Egypte, kan een route van Alexandrië naar Aswan volgen.
Begin met:
Alexandrië is de beste introductie tot het Grieks-Romeinse Egypte.
Gebruik Cairo vooral als tussenstop richting het zuiden. De belangrijkste faraonische monumenten liggen hier, maar voor Romeinse resten is de stad minder belangrijk dan Alexandrië en Opper-Egypte.
Bezoek de Tempel van Luxor en ontdek de Romeinse fortificaties en resten uit de tijd van Diocletianus.
Combineer dit met Karnak en de andere grote monumenten van het oude Thebe.
Maak vanuit Luxor een uitstap naar Dendera.
Voor liefhebbers van Romeinse geschiedenis is vooral het contrast tussen de traditionele Egyptische tempelarchitectuur en de afbeeldingen van Romeinse keizers interessant.
Reis zuidwaarts langs de Nijl en bezoek Esna en Edfu.
Esna is vooral interessant vanwege de Romeinse inscripties, terwijl Edfu een van de best bewaarde voorbeelden is van de Grieks-Romeinse Egyptische tempeltraditie.
Bezoek Kom Ombo, bij voorkeur rond zonsondergang.
De tempel ligt direct aan de Nijl en is een van de meest fotogenieke monumenten van Opper-Egypte.
Sluit de reis af in Aswan.
Bezoek:
Hier zie je hoe ver de Romeinse wereld tot in Nubië reikte.
| Plaats | Romeins hoogtepunt |
|---|---|
| Alexandrië | Grieks-Romeinse stad, catacomben en monumenten |
| Kom el-Dikka | Romeins theater, badhuizen en mozaïeken |
| Kom el-Shoqafa | Romeinse catacomben |
| Zuil van Diocletianus | Monument uit ca. 297 na Chr. |
| Dendera | Romeinse keizers als farao’s |
| Esna | Romeinse tempelinscripties |
| Edfu | Grieks-Romeinse tempel van Horus |
| Kom Ombo | Romeinse reliëfs en medische voorstellingen |
| Philae | Kiosk van Trajanus en late Isis-cultus |
| Kalabsha | Tempel van Augustus |
| Wadi al-Sebua | Romeinse tempel van al-Maharraqa |
| Luxor | Romeins fort en Diocletianus-reliëfs |
| Antinoöpolis | Door Hadrianus gestichte Romeinse stad |
| Karanis | Grieks-Romeinse nederzetting in de Fajoem |
Egypte heeft momenteel zeven UNESCO-Werelderfgoedsites. Voor het Romeinse erfgoed zijn vooral twee daarvan bijzonder relevant.
Het eerste is het UNESCO-gebied Nubische monumenten van Abu Simbel tot Philae. Hierbinnen bevinden zich onder meer Philae en Kalabsha, monumenten die belangrijke Romeinse toevoegingen of bouwfasen hebben.
Daarnaast zijn verschillende groepen monumenten met een sterke Grieks-Romeinse component opgenomen op de UNESCO-Tentative List.
Daaronder vallen:
Dat onderscheid is belangrijk: veel van de mooiste Romeinse bezienswaardigheden van Egypte zijn dus nog geen officieel UNESCO-Werelderfgoed, maar staan wel op de voorlopige lijst.
Het Romeinse Egypte is anders dan vrijwel iedere andere provincie van het Romeinse Rijk.
In Syrië, Turkije, Spanje of Noord-Afrika herken je vaak de typische Romeinse stadsarchitectuur met fora, basilica’s, amfitheaters en rechte straten.
In Egypte gebeurde iets anders.
De Romeinen namen hier een beschaving over die al duizenden jaren oud was. In plaats van de bestaande cultuur volledig te vervangen, namen zij veel Egyptische tradities over.
Dat levert een unieke architectuur op.
Een tempel als Dendera kan eruitzien als een faraonisch monument, terwijl de afgebeelde heerser keizer Augustus of Tiberius is.
Een tempel als Kalabsha is gebouwd onder Augustus, maar gewijd aan de Nubische god Mandulis.
In Philae bleef de cultus van Isis bestaan tot ver in de Romeinse periode.
En in Alexandrië ontstond tegelijkertijd een kosmopolitische stad met Romeinse badhuizen, theaters, villa’s en catacomben.
Het Romeinse Egypte was daardoor geen simpel Romeins kopie van Italië, maar een fascinerende mengcultuur.
Wie Egypte bezoekt voor de oudheid, hoeft zich absoluut niet te beperken tot de faraonische periode.
Het Romeinse Egypte begint met de verovering van het land door Augustus, maar de geschiedenis gaat veel verder. Romeinse keizers bleven zich presenteren als farao’s, Egyptische goden werden nog eeuwenlang vereerd en steden als Alexandrië ontwikkelden zich tot belangrijke centra van de Grieks-Romeinse wereld.
Alexandrië is de beste plaats om het stedelijke Romeinse Egypte te ontdekken. Kom el-Dikka toont theaters, badhuizen en villa’s, terwijl Kom el-Shoqafa de fascinerende vermenging van Egyptische, Griekse en Romeinse grafkunst laat zien.
Langs de Nijl vormen Dendera, Esna, Edfu en Kom Ombo een unieke reeks tempels waarin de Romeinse periode letterlijk in hiërogliefen is vastgelegd. Philae en Kalabsha laten zien hoe ver de Romeinse invloed tot in Nubië reikte.
En misschien is dat wel het mooiste aan Romeins Egypte: nergens anders zie je zo duidelijk hoe het Romeinse Rijk zich aanpaste aan een veel oudere beschaving.
De Romeinen kwamen naar Egypte als overheersers, maar het Egypte dat zij achterlieten was een bijzondere mix van Egyptische, Griekse en Romeinse cultuur. Juist die combinatie maakt een reis langs het Romeinse erfgoed van Egypte zo bijzonder.
Een strandvakantie hoeft helemaal niet te betekenen dat je twee weken lang alleen maar op…
Van eenvoudige geometrische patronen tot enorme voorstellingen van goden, gladiatoren, wilde dieren en mythologische verhalen:…
De Romeinen waren meesters in het bouwen van wegen. Maar een weg had weinig nut…
Wie aan het Romeinse Rijk denkt, ziet al snel tempels, amfitheaters en marmeren villa's voor…
Wie aan Romeinse badhuizen denkt, denkt al snel aan enorme complexen met marmeren zalen, warme…
Het Colosseum in Rome is zonder twijfel het beroemdste amfitheater uit de Romeinse oudheid. Maar…