Hongarije wordt misschien niet meteen gezien als een land voor een Romeinse rondreis. Toch was het gebied in de Romeinse tijd van groot strategisch belang. Het westelijke en centrale deel van het huidige Hongarije maakte deel uit van de Romeinse provincies Pannonia Superior en Pannonia Inferior en later van verschillende kleinere provincies.
De Romeinen bouwden hier steden, legerkampen, wegen, badhuizen, tempels en villa’s. Vooral de Donau speelde een belangrijke rol. De rivier vormde eeuwenlang een natuurlijke grens van het Romeinse Rijk en werd bewaakt door een lange keten van forten en wachttorens.
Vandaag zijn daarvan nog veel resten te zien. De bekendste vindplaats is Aquincum in Boedapest, maar ook Szombathely, Pécs, Sopron, Gorsium en Komárom hebben belangrijke Romeinse monumenten.
Wie Hongarije bezoekt, kan daardoor een verrassend mooie reis maken langs de noordelijke grens van het Romeinse Rijk.
De Romeinen kwamen in het gebied van het huidige Hongarije vooral vanwege de strategische ligging.
De rivier de Donau vormde een natuurlijke grens tussen het Romeinse Rijk en de gebieden ten noorden en oosten ervan. Tegelijkertijd liep door Pannonia een belangrijk netwerk van wegen dat Italië met de Balkan en het oosten van het rijk verbond.
De Romeinen bouwden daarom een uitgebreide grensverdediging langs de Donau. Forten, wachttorens, wegen en nederzettingen vormden samen de zogenaamde Ripa Pannonica.
Volgens de Hongaarse UNESCO-documentatie liep deze Romeinse riviergrens in het huidige Hongarije over ongeveer 415 kilometer langs de Donau. Naast forten en wachttorens omvatte het systeem ook wegen, burgerlijke nederzettingen en belangrijke steden zoals Aquincum en Brigetio.
Maar Pannonia was meer dan een militaire grens. De Romeinen stichtten en ontwikkelden steden, exploiteerden landbouwgronden en verbonden het gebied met de rest van het rijk.
Het absolute hoogtepunt van Romeins Hongarije is Aquincum in het huidige Boedapest.
Aquincum ontstond aan de Donau en groeide uit tot een van de belangrijkste Romeinse centra van Pannonia. Het was niet alleen een militaire basis, maar ontwikkelde zich tot een grote stad met openbare gebouwen, woningen, winkels, tempels en badhuizen.
Tegenwoordig kun je in het archeologische park van Aquincum door de resten van de oude stad wandelen. Je ziet er onder andere straten, huizen, openbare gebouwen en delen van het voormalige stadscentrum.
Het Aquincum Museum vormt een belangrijke aanvulling op de archeologische resten. De collectie bevat onder meer beeldhouwwerken, inscripties, mozaïeken en voorwerpen uit het dagelijks leven. Ook het beroemde Romeinse waterorgel behoort tot de collectie.
Aquincum was bovendien belangrijk voor de verspreiding van Romeinse architectuur in Pannonia. UNESCO noemt de Romeinse stad expliciet als een belangrijk onderdeel van het historische landschap van Boedapest.
Voor een eerste kennismaking met Romeins Hongarije is Aquincum dan ook de beste plek om te beginnen.
In de omgeving van Aquincum liggen ook resten van Romeinse amfitheaters.
Het Grote Amfitheater van Aquincum werd buiten de eigenlijke stad gebouwd en bood plaats aan duizenden toeschouwers.
Hier vonden waarschijnlijk gladiatorengevechten en andere publieke spektakels plaats.
Een tweede, kleiner amfitheater bevond zich dichter bij het militaire gedeelte van Aquincum. De twee locaties laten mooi zien dat de Romeinse stad zowel een militair als een burgerlijk karakter had.
Een wandeling langs de archeologische resten van Aquincum en de amfitheaters geeft daardoor een goed beeld van hoe groot de Romeinse nederzetting ooit was.
In het westen van Hongarije ligt Szombathely, gebouwd op de plaats van de Romeinse stad Savaria.
Savaria werd rond 50 na Christus gesticht en was een belangrijk centrum in het westen van Pannonia. De stad lag aan de beroemde Amberroute, die Noord-Europa met de Middellandse Zee verbond. Onder keizer Claudius kreeg Savaria de status van colonia.
Vandaag kun je op verschillende plaatsen in Szombathely Romeinse resten bekijken.
Een van de mooiste plekken is de Romkert, oftewel de Romeinse Ruïnetuin. Hier zijn delen van Romeinse straten, gebouwen, een Mercurius-heiligdom, een monumentaal paleis en thermen opgegraven. Ook zijn er resten van mozaïeken en Romeinse werkplaatsen gevonden.
Savaria is daarmee een van de beste steden in Hongarije om het Romeinse verleden midden in een moderne stad te ontdekken.
Een van de meest bijzondere Romeinse monumenten van Hongarije staat eveneens in Szombathely.
Het Iseum Savariense was een tempelcomplex gewijd aan de Egyptische godin Isis.
Dat klinkt misschien verrassend, maar de cultus van Isis verspreidde zich tijdens de Romeinse tijd over grote delen van het rijk. Ook in Pannonia kreeg de godin een belangrijke aanhang.
Het Iseum van Savaria behoorde tot de grootste Isis-heiligdommen van het Romeinse rijk. Tegenwoordig zijn de monumentale resten gereconstrueerd en is er een archeologisch museum gevestigd.
De vondsten omvatten onder andere marmeren reliëfs, beelden en voorwerpen die met de cultus van Isis te maken hadden.
Het Iseum is vooral bijzonder omdat het laat zien hoe internationaal het Romeinse Rijk was. In een stad in het huidige Hongarije werd een Egyptische godin vereerd volgens een religieuze traditie die duizenden kilometers verderop was ontstaan.
Een andere absolute topper is Pécs, de moderne stad die ontstond op de plaats van het Romeinse Sopianae.
Sopianae was een belangrijke Romeinse nederzetting in het zuiden van Pannonia. De grootste Romeinse schat van Pécs ligt echter niet in de vorm van een forum of amfitheater, maar onder de grond.
Hier bevindt zich een uitzonderlijk goed bewaard gebleven vroegchristelijke necropolis uit de vierde eeuw.
De grafkamers werden onder de grond aangelegd en kregen vaak een bovengrondse herdenkingskapel. Verschillende kamers zijn voorzien van prachtige muurschilderingen met christelijke motieven.
UNESCO schreef de vroegchristelijke necropolis van Pécs in 2000 in op de Werelderfgoedlijst. De site bestaat uit zestien belangrijke monumentale grafstructuren binnen een veel groter Romeins grafveld.
Vooral de combinatie van Romeinse architectuur en vroegchristelijke kunst maakt Pécs uniek.
Ten zuiden van Székesfehérvár ligt Gorsium, bij het huidige dorp Tác.
Gorsium was een belangrijk Romeins stedelijk en religieus centrum in Pannonia. De archeologische site is tegenwoordig een van de grootste Romeinse opgravingsgebieden van Hongarije.
Hier kun je door de resten van straten, tempels, openbare gebouwen en woonhuizen wandelen.
De stad kende verschillende ontwikkelingsfasen en werd in de late oudheid opnieuw opgebouwd.
Gorsium is vooral interessant omdat het minder sterk door de moderne bebouwing is overgenomen dan sommige andere Romeinse steden. Daardoor krijg je hier een beter idee van de ruimtelijke structuur van een Romeinse nederzetting.
Aan de Donau, bij het huidige Komárom, lag de belangrijke Romeinse stad Brigetio.
Brigetio was een van de belangrijkste militaire centra van Pannonia. Hier was een groot Romeins legioen gestationeerd.
Rond het legerkamp ontstond een uitgebreide burgerlijke nederzetting met woningen, winkels, badhuizen en andere gebouwen.
De archeologische resten bevinden zich vooral rond Szőny, aan de zuidkant van het huidige Komárom.
Brigetio is belangrijk omdat het een van de grote schakels vormde in de Romeinse grensverdediging langs de Donau.
Het Hongaarse Nationale Museum beschikt bovendien over een grote collectie Romeinse stenen en vondsten uit Brigetio.
Bij het huidige Dunaújváros lag de Romeinse nederzetting Intercisa.
Ook hier draaide alles om de Donaugrens.
Intercisa was een militair fort met een omliggende burgerlijke nederzetting. De plaats was strategisch gelegen langs de rivier en maakte deel uit van het enorme verdedigingssysteem van Pannonia.
Archeologische vondsten uit Intercisa behoren tegenwoordig tot de belangrijkste Romeinse collecties van Hongarije. Het Nationale Museum noemt Intercisa samen met Aquincum en Brigetio als een van de belangrijkste bronnen voor zijn Romeinse collectie.
Intercisa is vooral interessant voor reizigers die de Romeinse militaire geschiedenis willen begrijpen.
Ook Sopron heeft een Romeins verleden.
De Romeinen noemden de stad Scarbantia. De nederzetting lag aan de Amberroute en groeide uit tot een belangrijk handels- en verkeerscentrum.
In het huidige centrum zijn op verschillende plaatsen Romeinse resten gevonden. Een van de belangrijkste plekken is het gebied rond het voormalige Romeinse forum.
Sopron is daarmee een mooie bestemming voor wie Romeinse geschiedenis wil combineren met een historische stad. In tegenstelling tot sommige archeologische parken liggen de Romeinse resten hier letterlijk verborgen onder en tussen latere gebouwen.
Het huidige Győr ontstond op de plaats van het Romeinse Arrabona.
De stad lag op een strategisch punt tussen de Donau en de handelsroutes richting het westen.
Arrabona was aanvankelijk een militaire nederzetting en werd onderdeel van de Romeinse grensverdediging.
In het centrum van Győr zijn nog verschillende Romeinse resten en archeologische vondsten te vinden. Het grootste deel van de Romeinse stad ligt echter onder de moderne bebouwing.
Győr is daarom vooral interessant als onderdeel van een grotere route langs de Romeinse Donaugrens.
Aan de zuidkant van het huidige Boedapest lag het Romeinse Campona.
Hier stond een Romeins militair fort dat de Donaugrens moest bewaken.
Op de plek bevindt zich tegenwoordig het Mithraeum van Nagytétény, een heiligdom gewijd aan Mithras.
De cultus van Mithras was bijzonder populair onder Romeinse soldaten. De godsdienst verspreidde zich over het hele rijk en was vooral populair binnen militaire gemeenschappen.
Het Mithraeum van Campona is daardoor een interessante aanvulling op Aquincum. Waar Aquincum vooral het stadsleven laat zien, geeft Campona een kijkje in de religieuze wereld van Romeinse soldaten.
Bij Dunakömlőd, tegenwoordig onderdeel van Paks, lag het Romeinse fort Lussonium.
Het fort bevond zich direct aan de Donau en maakte deel uit van de grensverdediging van Pannonia.
In de omgeving zijn resten van het fort, verdedigingswerken en gebouwen gevonden.
Lussonium is minder spectaculair dan Aquincum, maar juist daarom interessant voor wie de Romeinse limes beter wil begrijpen. De Romeinse grens bestond namelijk niet alleen uit enorme steden en legioensforten. Tientallen kleinere forten en wachttorens vormden samen een uitgebreid militair netwerk.
De Donau is misschien wel het belangrijkste element van Romeins Hongarije.
De rivier vormde eeuwenlang de grens van het Romeinse Rijk. Aan de zuidelijke oever lagen forten, steden en wegen die samen de Ripa Pannonica vormden.
In het huidige Hongarije strekte dit grenssysteem zich over honderden kilometers uit.
De Romeinse soldaten bewaakten de rivier, terwijl schepen van de Romeinse vloot over de Donau patrouilleerden. Wegen verbonden de forten met elkaar en achter de militaire installaties ontstonden burgerlijke nederzettingen.
De Hongaarse Ripa Pannonica is daarom vooral interessant als landschap. Je kunt van fort naar fort reizen en zo begrijpen hoe de Romeinse grens functioneerde. UNESCO beschrijft de Ripa Pannonica als een uitzonderlijk voorbeeld van Romeinse grensarchitectuur en militaire organisatie.
Er is hierbij een belangrijk onderscheid met sommige andere Romeinse grensgebieden in Europa.
De Ripa Pannonica in Hongarije staat op de Hongaarse voorlopige UNESCO-lijst, maar het Hongaarse deel van de Donaugrens moet niet worden verward met het UNESCO-werelderfgoed Frontiers of the Roman Empire – The Danube Limes (Western Segment), waarvan de ingeschreven delen in Duitsland, Oostenrijk en Slowakije liggen.
Hongarije heeft dus wel een zeer belangrijke Romeinse limes, maar de Hongaarse Ripa Pannonica heeft een andere UNESCO-status.
Als je maar een beperkt aantal Romeinse plaatsen kunt bezoeken, zou ik deze selectie maken:
1. Aquincum – Boedapest
De belangrijkste Romeinse stad van Hongarije, met archeologisch park, museum en amfitheaters.
2. Savaria – Szombathely
Een van de best bewaarde Romeinse stadsgebieden van het land, met de Romkert en het Iseum.
3. Sopianae – Pécs
Vooral beroemd vanwege de uitzonderlijke vroegchristelijke grafkamers en muurschilderingen.
4. Gorsium – Tác
Een groot archeologisch park waar je de structuur van een Romeinse stad goed kunt ervaren.
5. Brigetio – Komárom-Szőny
Een van de belangrijkste Romeinse militaire centra langs de Donau.
6. Intercisa – Dunaújváros
Een interessante Romeinse grensnederzetting aan de Donau.
7. Scarbantia – Sopron
Romeinse geschiedenis gecombineerd met een sfeervolle historische stad.
8. Campona – Nagytétény
Interessant vanwege het Romeinse fort en Mithraeum.
Hongarije leent zich uitstekend voor een Romeinse roadtrip.
Begin in Boedapest. Trek minstens één volledige dag uit voor Aquincum en de omliggende Romeinse resten. Bezoek het archeologische park en museum en ontdek vervolgens de overblijfselen van de amfitheaters.
Rijd daarna westwaarts richting Szombathely. Hier kun je gemakkelijk een hele dag besteden aan Savaria. Bezoek de Romkert, het Iseum en het Savaria Museum.
Van Szombathely kun je vervolgens naar Sopron reizen om het Romeinse Scarbantia te ontdekken.
Daarna gaat de route richting het oosten, naar Pécs. De vroegchristelijke necropolis van Sopianae is een van de absolute hoogtepunten van de reis.
Vervolgens kun je noordwaarts naar Gorsium bij Tác. Vanuit daar gaat de route richting de Donau.
Volg daarna de Romeinse grens in oostelijke richting via plaatsen als Brigetio, Intercisa en Lussonium.
Zo krijg je niet alleen de belangrijkste Romeinse steden te zien, maar ontdek je ook het militaire landschap dat de Romeinen langs de Donau aanlegden.
Wat Hongarije zo interessant maakt, is de combinatie van twee verschillende Romeinse werelden.
Aan de ene kant waren er grote steden zoals Aquincum en Savaria, met theaters, badhuizen, tempels, villa’s en drukke straten.
Aan de andere kant was er de militaire wereld van de Donaugrens, met forten, wachttorens en soldatennederzettingen.
Daartussen lagen handelsroutes, landbouwgebieden en kleinere steden.
Het Romeinse Hongarije was daardoor geen geïsoleerde uithoek van het rijk. Pannonia vormde juist een belangrijk ontmoetingsgebied tussen Romeinen, lokale bevolkingsgroepen en volkeren aan de andere kant van de Donau.
Het Romeinse Nationale Museum in Boedapest bezit tegenwoordig meer dan 70.000 geregistreerde Romeinse voorwerpen en noemt vooral vondsten uit Aquincum, Brigetio en Intercisa als belangrijke onderdelen van de collectie.
Hongarije is een verrassend rijke bestemming voor liefhebbers van de Romeinse oudheid.
De bekendste plek is zonder twijfel Aquincum in Boedapest, maar wie verder kijkt ontdekt een veel groter verhaal.
In Szombathely vind je het Romeinse Savaria en een indrukwekkend Iseum. In Pécs liggen ondergrondse grafkamers met prachtige vroegchristelijke schilderingen. Bij Tác kun je door de resten van Gorsium wandelen. En langs de Donau liggen de resten van talloze forten en nederzettingen die ooit de noordelijke grens van het Romeinse Rijk bewaakten.
Juist de Donaugrens maakt Hongarije bijzonder. De Romeinen kwamen hier niet alleen om steden te bouwen, maar ook om een van de belangrijkste grenzen van hun enorme rijk te verdedigen.
Voor een Romeinse rondreis zijn daarom vooral Aquincum, Savaria, Sopianae, Gorsium en Brigetio absolute aanraders.
Wie daarnaast de Donau volgt, ontdekt dat Hongarije eigenlijk één groot openluchtmuseum van de Romeinse provincie Pannonia is.
Een strandvakantie hoeft helemaal niet te betekenen dat je twee weken lang alleen maar op…
Van eenvoudige geometrische patronen tot enorme voorstellingen van goden, gladiatoren, wilde dieren en mythologische verhalen:…
De Romeinen waren meesters in het bouwen van wegen. Maar een weg had weinig nut…
Wie aan het Romeinse Rijk denkt, ziet al snel tempels, amfitheaters en marmeren villa's voor…
Wie aan Romeinse badhuizen denkt, denkt al snel aan enorme complexen met marmeren zalen, warme…
Het Colosseum in Rome is zonder twijfel het beroemdste amfitheater uit de Romeinse oudheid. Maar…